POLIMER MATERIALLAR VA ULARNI PAYVANDLASH TURLARI KLASSIFIKATSIYASI. GAZ ALANGASIDA PAYVANDLASH VA KESISH ISHLARINI NORMALASH

Аннотация

Ushbu maqolada polimer materiallarning asosiy turlari, ularning fizik-kimyoviy xossalari va sanoatdagi qo‘llanilishi yoritilgan. Shuningdek, polimerlarni payvandlash usullarining klassifikatsiyasi, texnologik jarayoni va qo‘llanish doiralari batafsil tahlil qilingan. Gaz alangasida payvandlash va kesish texnologiyasi, bu usulda ishlov berish qoidalari, xavfsizlik me’yorlari hamda ishlab chiqarishdagi normativ talablar asosida ishlarni tashkil qilishmasalalari keng yoritilgan. Kalit so‘zlar: polimer materiallar, payvandlash klassifikatsiyasi, termoplastik, termoreaktiv, issiq havo payvandlash, gaz alangasi, kesish texnologiyasi, xavfsizlik qoidalari, ishlab chiqarish normasi, politexnikumta’limi. Zamonaviy texnika va texnologiyalar rivojlanishi bilan bir qatorda, ishlab chiqarish jarayonlarida yangi turdagi materiallarga, xususan, polimer va metalmas materiallarga bo‘lgan talab ham ortib bormoqda. Sanoatning deyarli barcha tarmoqlarida – qurilishda, avtomobilsozlikda, elektrotexnika va kimyo sanoatida, maishiy texnikalarda va qadoqlash sanoatida – polimer materiallardan keng foydalanilmoqda. Ularning yengilligi, zangga chidamliligi, issiqlik va elektr izolyatsion xususiyatlari, arzonligi hamda qayta ishlanishi osonligi tufayli zamonaviymuhandislik materiallari sifatidakeng e’tirof etilgan. Ayniqsa, politexnikumlarda "Metal va metalmas materiallarga gaz alangasida ishlov berish" fanining o‘qitilishi davomida o‘quvchilarga nafaqat metall, balki polimer materiallar bilan ishlash ko‘nikmalari ham berilishi muhim ahamiyatga ega. Bu esa ta’lim-tarbiya jarayonini bozor iqtisodiyoti ehtiyojlariga moslashtirish, zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalarini o‘rgatish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Polimer materiallarning ishlov berish usullari ichida payvandlash alohida o‘rin tutadi. Ularning haroratlarga nisbatan sezuvchanligi, mexanik xususiyatlarining o‘zgaruvchanligi, sirtlarning birikish imkoniyatlari har bir turdagi polimer uchun turlicha bo‘lganligi sababli, ularni payvandlash texnologiyalarini chuqur o‘rganish talab etiladi. Shuningdek, payvandlash va kesish ishlarini gaz alangasi yordamida bajarishda xavfsizlik va mehnatni muhofaza qilish qoidalari, texnologik jarayonlarni normativ hujjatlar asosida tashkil etish masalalari dolzarb hisoblanadi. Polimer materiallarning tavsifi va klassifikatsiyasi. Polimer materiallar – bu juda katta molekulyar massaga ega bo‘lgan birikmalar bo‘lib, monomer deb ataluvchi kichik molekulalarning zanjirli bog‘lanishi orqali hosil bo‘ladi. Polimerlar tabiiy (kauchuk, sellüloza, oqsillar) va sun’iy (polietilen, polipropilen, polistirol) turlarga bo‘linadi. Ular bugungi kunda metallarga nisbatan arzonligi, korroziyaga chidamliligi, sirt ishlov berishga qulayligi, yengilligi va elektr izolyatsiya xossalariga ega bo‘lganligi sababli ko‘plab sohalarda metall va boshqa materiallarni muvaffaqiyatli almashtirmoqda. Polimerlarningklassifikatsiyasi: 213 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X  Termoplastik polimerlar – qizdirilganda yumshaydi va shaklini o‘zgartiradi, sovigach esamustahkam holatga qaytadi (polietilen, polipropilen).  Termoreaktiv polimerlar – qizdirilganda bir marta qotadi va qayta qizitilganda shaklinio‘zgartirmaydi (epoksid, fenol-formaldegid).  Elastomerlar –moslashuvchan vaelastik xususiyatga ega(sun’iy kauchuklar). Bu materiallarning fizik-kimyoviy xossalari, ularni ishlatish sharoitlariga bog‘liq ravishda, turli usullardaqayta ishlanadi vabirlashtiriladi. Polimerlarni payvandlash usullari va ularning tasnifi. Polimerlarni birlashtirishning asosiy usullaridan biri – payvandlash hisoblanadi. Bunda ikki yoki undan ortiq polimer detal sirtlari isitiladi va yumshatilgach, ularning molekulalari o‘zaro aralashadi va sovigach mustahkam birikmahosil qiladi. Polimerlarni payvandlashturlari quyidagichatasniflanadi: a)Issiqlik ta’siridapayvandlash: Issiq gaz bilan (havo yordamida) payvandlash – maxsus issiq havo generatorlari yordamida(temperatura 200–300°C)polimersirtlarqizdiriladi. Ekstruziya usuli – eritilgan qo‘shimcha material (payvand simi) issiq holatda birikish joyigauzatiladi vauerda asosiy sirt bilan birlashadi. Issiq poyabzal (hot-tool welding) – ikki detal sirtlari qizdirilgan plita orqali eritilib, keyin birlashtiriladi. b)Mexanik ta’sirliusullar:  Ultratovushli payvandlash – yuqori chastotali tovush to‘lqinlari yordamida molekulalarni ishqalanish orqali isitadi.  Vibratsion payvandlash – detallar nisbiy harakatlantiriladi va ishqalanish natijasida sirtlareritilib,birikadi.  Spinvaylding (aylantirish orqali payvandlash) – asosan doira shaklidagi detallar uc