O‘ZBEKISTONDA TIJORAT BANKLAR TOMONIDAN QIMMATLI QOG‘OZLAR BILAN OPERATSIYALARNI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY O‘SISHNI RAG‘BATLANTIRISHDAGI AHAMIYATI

Аннотация

This article provides a comprehensive overview of the prospects for stimulating economic growth through commercial banks' operations with securities, as well as their role in ensuring price stabilityand thestability ofthebanking system in thecountry. Keywords: liquidity, securities, stock, bond, financial markets, commercial banks, Central Bank, diversification, investment portfolios, inflation, risk management. 1KIRISH. Hozirgi jahon iqtisodiyotida qimmatli qog‘ozlar bozori moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, investisiyalarni rag‘batlantirish hamda kapitalning samarali taqsimlanishinita'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu bozorning rivojlanishi iqtisodiy o‘sish va innovatsiyalarga hissa qo‘shadi. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko’rsatadiki, bugungi zamonaviy iqtisodiyotda har qaysi 230 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X mamlakat bank tizimi samarali faoliyat ko‘rsatishini yo‘lga qo‘ymay turib, iqtisodiyotni yuksaltirishva uningbarqarorligiga erishishnita’minlash mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli farmonining 26-maqsadida: “Iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni ko‘paytirish maqsadida, kelgusi 5 yilda fond bozori aylanmasini 200 million AQSh dollardan 7 milliard AQSh dollarga yetkazish ko‘zda tutilgan bo‘lib, unda mamlakatimizda kapital harakatini bosqichma-bosqich erkinlashtirish hamda yirik korxonalarni va ulardagi ulushlarni (aksiyalarni), shu jumladan fond birjasi orqali xususiylashtirish hamda davlat ulushiga ega tijorat banklarida transformatsiya jarayonlarini yakunlab, 2026-yil yakuniga qadar bank aktivlarida xususiy sektor ulushini 60 foizgacha yetkazish”reja qilingan.[2] Tijorat banklari mamlakat iqtisodiyotida muhim moliyaviy vositachi hisoblanib, resurslarini diversifikatsiya qilish hamda yuqori daromad olish maqsadida qimmatli qog’ozlar bilan operatsiyalarni amalga oshiradilar. Banklar emissiyaviy faoliyati davomida ustav kapitalini oshirish hamda aholining va tadbirkorlik sub’ektlarining bo‘sh pul mablag‘larini jalb qilish maqsadida qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqaradi hamda qimmatli qog‘ozlar bozori elementlaridan foydalangan holda investitsion faoliyatdan daromad oladi. Shu sababli, banklarning qimmatli qog'ozlar bozorida ishtiroki ularning umumiy moliyaviy strategiyasidamuhim o'rin egallaydi. Qimmatli qog‘ozlar bozorining rivojlanishi ko‘plab omillarga, jumladan, makroiqtisodiy va siyosiy barqarorlik, infratuzilma va texnologik innovatsiyalarning mavjudligi, ma'lumotlarning mavjudligi, investorlarning savodxonlik darajasi va tizimga ishonchiga bog‘liq. Bu omillar o‘zaro bog‘liq bo‘lib, birgalikda qimmatli qog‘ozlar bozorining rivojlanish darajasini va barqarorligini belgilaydi. 2ADABIYOTLARTAHLILI VAMETODLAR Qimmatli qog‘ozlar (qiymatli qog‘ozlar) haqida ilmiy asosda tarif va tushunchalarni ishlab chiqqan olimlar asosan iqtisodiyot, moliya va huquq sohalarida faoliyat yuritgan. Xususan, xorijlik olimlar L.Gitman va M.Djonkning fikricha, qimmatli qog‘ozlar bozori -bu naqd pul yetkazib beruvchilar va iste’molchilar o‘rtasida bitimlar tuzish mexanizmidir, fond birjalari –bu muayyan qimmatli qog‘ozlarni sotib oluvchilar va sotuvchilarning o‘zaro munosabatlarini tashkil etadigan markazlashgan muassasadir.[4] Ingliz iqtisodchisi, zamonaviy makroiqtisodiyot asoschilaridan biri J.M.Keyns, o’zining "The General Theory of Employment, Interest andMoney" nomli asarida aktivlar, investitsiyalar vamoliyaviy bozorlardagi xulq-atvor haqidafikrlar yuritgan hamda Qimmatliqog‘ozlarbozoridagi spekulyatsiyani tahlil qilgan.[1] Nobel mukofoti sovrindori Harry Markovitz Portfel nazariyasini ishlab chiqqan, qimmatli qog‘ozlar orasidadiversifikatsiya orqali xavfni kamaytirish mumkinligini ko‘rsatgan. Rus olimlari Gafurov Sh., Berkinov B., O.Pichuginalar "Qimmatli qog‘ozlar bozori" asarida Qimmatliqog‘ozlarbozoriningasosiy tamoyillari vaularning iqtisodiy ahamiyatini yoritgan. S.S.G‘ulomov "O‘zbekiston Respublikasida qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatining huquqiy asoslari"da O‘zbekiston Respublikasida qimmatli qog‘ozlar bozorining huquqiy asoslari va rivojlanishyo‘nalishlarini tahlilqilgan. 231 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalsee