ISLOM DININING O`RTA OSIYOGA KIRIB KELISHI

Аннотация

This article discusses how Islam emerged and spread to the regions of the world, especially to the Central Asian region, and how it strengthened. It also discusses the individuals who made a significant contribution to the spread of the religion, the influence of Islam onlocal religions,and thereasons for theconversion of adherents oflocal religions toIslam. Keywords: Islam, Qutayba ibn Muslim, anemism, totemism, monotheism, ignorance, Movarunnahr, Hazrat Khizr, Afrosiab, idolatry, infidelity, fire worship, Ahuramazda, Mithra, Anahitaand Ahriman Inson paydo bo`libdiki din uning hayotida muhim o`rin tutgan. Anemizm va totemizm kabi ibtidoiy e`tiqod turlari dastlab odamlarning tafakkurini rivojlantirgan bo`lsa, keyinchalik dunyoviy dinlarning keng tarqalishi insonlar ma`naviy hayotining rivojlanishiga katta ta`sir ko`rsatgan. Jumladan, Islom dinining jamiyat hayotida mustahkamlanishi arab keyinchalik O`rta Osiyo xalqlarining yakkaxudolik dini Islomga ko`proq e`tibor berishlariga olib keldi. Arablar ko`chmanchi va agressor xalq hisoblangan. Bunga misol Islom qaror topishidan oldin ularda “Johiliyat” davri bo`lgan. Aynan yangi dinning paydo bo`lishi arab xalqlarining 128 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X keyinchalik O`rta Osiyo xalqalarining bir din ostida birlashib markazlashgan davlatlar tuzishida Islom dinining o`rni beqiyosdir. Islom dinining O`rta Osiyoga kieib kelisha hamda tarqalishi 643-644-yillarda amalga oshirilgan. Ushbu yurishlardan so`ng hudud ikki qisimga bo`lindi: 1) Movarounnahr (“Ikki daryo oralig`i”); 2) Sirdaryodan sharqda joylashgan Arodi at-turk (“Turklar yerlari”, ya`ni arablarga bo`ysunmagan hukmdorlar yerlari)1. Ushbu ikki hududlarda islomlashuv har xil bo`lgan. Movarounnahrda islomdan oldingi davr hukmdorlari o`z mavqeylarini saqlab, mahalliy aholini boshqarish, soliq yi`gish kabi vazifalarni bajarganlar. Islomning ilk davrida arablar ko`plab imtiyozlarga ega bo`lganlar. Bunday imtiyozlardan islomni qabul qilgan mahalliy aholi vakillari ham foydalana olardilar. Turklar yerlari aholisining islomlashuvi haqidagi ma`lumotlar asosan og`zaki, folklor hamda keyinchalik yozmamanbalarda aks etgan. Bu yozma manbalar XVIII vaXIX asrlarga oiddir. O`rta Osiyo hududining islomlashuvida mashhur arab sarkardalarining o`rni katta. Xususan, Qutayba ibn Muslim haqida to`xtaladigan bo`lsak: Uning to`liq ismi Tarixchi olim Muhammad Narshaxiyning yozishicha, hazrati Qutayba ibn Muslim ibn Umar ibn Husayn ibn Robiya ibn Xolid ibnUsayd al-Xayr milodiy 661 yilda Shomning Boxiliy degan joyida tavallud topgan. Qutayba ibn Muslimni milodiy 691-yili ummaviylar xalifasi Abdurahmon ibn Marvon Xurosonga noib etib tayinlaydi. Qutayba o‘z qo`l ostidagi hududlarni shariat asosida boshqarish bilan birga xalifalik yerlarini sharqqa tomon kengaytirishga katta hissa qo‘shgan. Jumladan, 706-yili u Zarafshon vodiysi tomon yurish qilib, Poykentni zabt etadi. 708-yili Marv va Keshni, 709-yili Buxoroni egallaydi. 712-yili Xorazm va Samarqandga kirib boradi. 713-yil bahorida Toshkent(Shosh)ni egallab, keyin Farg‘ona vodiysi tomon yo‘l oladi. Sarkarda o‘zi zabt etgan hududlarga islom ahkomlarini yoyib, xalqni hidoyatga da’vat etadi. U qaysi shaharni zabt etsa, o‘shayerda masjid, madrasa vaminoralar qurdirgan. Movarounnahrdagi ilk masjid ham uning boshchiligida, Buxoro shahrida 712-yilda qurilgan. Bugungi kunga qadar saqlanib qolgan Samarqanddagi Hazrati Xizr masjidi ham aynan uning ko‘rsatmasiga binoan tiklangan ekan. Hazrati Xizr masjidi haqida birinchi eslatma arablar Soʻgʻdni bosib olgan davrga (VIII asr boshlari) toʻgʻri keladi. Rivoyatlarga koʻra, 712-yilda Qutayba qoʻshinlari Samarqandni egallagandan soʻng arablar Joʻyi arziz kanalini toʻgʻon bilan toʻsib, shahar qalʼasini suv ostida qoldirmoqchi boʻlganlar. Biroq osmondan ulkan oq qush tushib, toʻgʻonni buzdi2. Bu voqeani xotirlash uchun Qutaybaning hamrohlaridan biri Muhammad ibn Vaso Temir darvozada, Afrasiyobning janubiy tomonida, soʻgʻdliklar hurmat qiladigan zardushtiylar ibodatxonasi oʻrniga „Hazrati Xizr“ masjidini qurdirdi. Masjid 1220-yilda moʻgʻullar istilosi davrida butunlayvayron qilingan. O`rta Osiyoni islomlashtirish avvalo Buxoro shahridan boshlandi. Buxoro aholisi har safar (islom lashkari kelganida) musulmon bo‘lar, arablar qaytib ketganida esa ular yana dindan qaytar edilar. Qutayba ibn Muslim ularni uch marta musulmon qilgan, ular esa yana dindan qaytib kofir bo‘lgan edilar. Bu to‘rtinchi marta (kelganida) Qutayba jang qilib Buxoro shahrini oldi, ko‘p qiyinchiliklardan keyin (bu yerda) islom dinini yuzaga chiqardi va har turli yo‘llar bilan ularga qiyinchiliklar tug‘d