KORRUPSIYA – DAVLATNING IQTISODIY VA MA’NAVIY TARAQQIYOTI UCHUN XAVF SOLUVCHI ILLAT

Аннотация

Ushbu maqolada “korrupsiya” tushunchasining mazmun-mohiyati haqida qisqacha ta’rif berish asosida davlat va jamiyat taraqqiyoti uchun xavf soluvchi illat ekanligi ko‘rsatib berilgan. Korrupsiya illatiningkelib chiqish tarixi, rivojlanishi, shakllari ifoda etilgan. Ushbu illatning diniy manbalarda ham qaayd etilganiga ham qisqacha asoslar keltirilgan. Yurtimiz va dunyoning ayrim davlatlarida korrupsiyaning holati va unga qarshi kurashish haqidama’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: korrupsiya, pora, davlat, qonun, jamiyat, illat, huquqiy ong, huquqiy madaniyat, shaxsiy manfaat, ,siyosiy vaziyatlar. Kirish. Korrupsiya - jamiyatning turli yo‘llar bilar iskanjaga oladigan daxshatli illatdir. Ushbu illat davlat, jamiyat taraqqiyotiga, uning sohalari rivojiga to‘siq bo‘ladi, demokratiya, huquq va qonun ustuvorligiga putur yetkazadi, inson huquqlari buzulishiga olib keladi, bozorlar faoliyatiga to‘sqinlik qiladi, hayot sifatini yomonlashtiradi va odamlar xavfsizligiga taxdid soladigan uyushgan jinoyatchilik,terorizm va boshqa hodisalar ildiz otib, gullashi uchun sharoit yaratib beradi. Xalqning kayfiyatiga salbiy ta’sir qiladi, adolat haqida qarashlariga va davlatga nisbatan ishonchsizlik olib keladi. Shu sababli uning asoslari, kelib chiqishinio‘rganish vakurashish dolzarb masalalardan biri. Tadqiqot uslublari. Ushbu maqola tahliliy tadqiqot sifatida ilmiy-nazariy manbaalar tahlilini va qonun hujjatlari asoslarini o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada sohaga oid bo‘lgan ilmiy tushunchalar, yurtimizda va xorijiy mamlakatlarda ushbu sohada amalda bo‘lgan holatlar tahlil qilingan. Ushbu tadqiqotni amalga oshirishda bilishning umumiy-ilmiy metodlari bo‘lgan dialektik metod, tarixiy-qiyosiy tahlil, tizimli tahlil qilish uslublari, shuningdek, umumiy mantiqiy metodlar – induksiya, deduksiya, analiz, sintez va maxsus huquqiy metodlar qo‘llanildi. Ilmiy adabiyotlar va huquq normalarini sharhlashda grammatik tahlilmetodidan ham foydalanilgan. Ilmiy ishning natijasi. “korrupsiya” tushunchasining mazmun-mohiyati davlat va jamiyat taraqqiyoti uchun xavf soluvchi illat ekanligi ko‘rsatib berish asnosida, unga qarshi murosasizlik shakllanadi. Korrupsiya illatining jamiyatimiz uchun, insonlar uchun birdek kurashish zarurligi ahamiyatini tushunib yetadi. Asosiy qism. Shu o‘rinda korrupsiya atamasiga qonunchilikda berilgan ta’rifni keltirib o‘tish joiz: “korrupsiya — shaxsning o‘z mansab yoki xizmat mavqeyidan shaxsiy manfaatlarini yoxud o‘zga shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab moddiy yoki nomoddiy naf olish maqsadida qonunga xilof ravishda foydalanishi, xuddi shuningdek bunday nafni qonunga xilof ravishdataqdim etish”[3.3-modda] Korrupsiya - “lotincha (corrumpo-aynish, poraga sotilish) – mansabdor shaxsning o‘z mansab bo‘yicha berilgan huquqlarni shaxsiy boyish maqsadlarida bevosita suiiste’mol 161 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X qilishidan iborat amaliyot, qolaversa, mansabdor shaxslarni sotib olish, ularning poraga sotilishi ham korrupsiya deyiladi.[4] Korrupsiya - hozirgi kunda jamiyat va davlat taraqqiyoti uchun eng katta g‘ov sifatida ko‘zga tashlanmaoqda. Unga qarshi kurashish zarururligini dolzarb, eng muhim vazifaga aylangan. Ushbu zararli hodisa katta va kichik, badavlat va kambag‘al bo’lishidan qat’iy nazar, barcha mamlakatlarda uchraydi. Ushbu zararli illatni bartaraf etish bo‘yicha jahon hamjamiyati hamda davlatimiz tomonidan bir qator samarali ishlar amalga oshirilyotgan bo‘lsada, hanuzgachabartaraf etilmayapti. Korrupsiya muammosi bugungi kunda ilmiy tahlil etiladigan va xavfni baholaydigan mezonlarga ega. Korrupsiyani idrok etish indeksi (CPI) – ekspertlar va biznes rahbarlarining baholashiga asoslangan holda davlat sektorida korrupsiyani qabul qilish darajasi boʻyicha mamlakatlarni baholovch va reytingga joylashtiruvchi koʻrsatkich. CPI odatda korrupsiyani „shaxsiy manfaatlar uchun ishonib topshirilgan vakolatni suiisteʼmol qilish“ deb taʼriflaydi. Indeks 1995-yildan beri har yili Transparency International nodavlat tashkiloti tomonidan chop etiladi. 2022-yil yanvar oyida chop etilgan 2021-yilgi CPI 2020-yil 1-maydan 2021-yil 30-aprelgacha boʻlgan vaqt oraligʻidagi vaziyat asosida 180 ta davlatga „100 (juda toza) dan 0 (oʻta korrupsiyalashgan) shkalasi boʻyicha“ oʻrin berib chiqqan. Daniya, Yangi Zelandiya, Finlandiya, Singapur hamda Shvetsiya dunyodagi eng kam korrupsiyaga uchragan davlatlar sifatida qabul qilinadi va xalqaro moliyaviy shaffoflik reytingida doimiy ravishda yuqori oʻrinlarda turadi, eng yuqori korrupsiyaga uchragan davlatlar esa Suriya, Somali (ikkalasi 13 ball) va Janubiy Sudandir (11 ball).[6]. Ushbu reytingda y