MAHALLALARDA IJTIMOIY XODIMNING O‘RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada mahallalarda ijtimoiy xodimlarning o‘rni va ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Mahalla – jamiyatning ijtimoiy-huquqiy va ma’naviy tayanchi sifatida aholining turmush darajasini yaxshilash, muammolarini hal etish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashda beqiyos rol o‘ynaydi. Shu munosabat bilan, mahalladagi ijtimoiy xodimlar aholining ehtiyojmand qatlamlari, nogironlar, yolg‘iz keksalar, kam ta’minlangan oilalar, muhojirlar va yoshlar bilan ishlovchi asosiy mutaxassis sifatida maydonga chiqadi. Maqolada ijtimoiy xodimlarning funksiyalari, faoliyat uslublari, ularning huquqiy maqomi, mahalladagi ijtimoiy sheriklik mexanizmlari hamda xalqaro tajribalar asosida samarali ish olib borish usullari yoritilgan. Kalitso‘zlar:ijtimoiy xodim, mahalla, ijtimoiy ish, ijtimoiyhimoya, ehtiyojmandlar, nogironlik, keksalar, yoshlar bilan ishlash, mahalla tizimi, davlat-xalq hamkorligi, profilaktika, reabilitatsiya, ijtimoiy xizmatlar Mahalla – O‘zbekiston jamiyatining eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri bo‘lib, ko‘p asrlik tarixga, boy an’analarga ega. Mustaqillik yillarida mahalla nafaqat fuqarolarning yashash hududi sifatida, balki ijtimoiy nazorat, tarbiya, ijtimoiy himoya, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish, xavfsizlikni ta’minlash, ma’naviy-ma’rifiy ishlar olib borish, profilaktik tadbirlar o‘tkazish, aholining turmush tarzini o‘rganish va muammolarini aniqlash hamda ularni bartaraf etishning muhim vositasiga aylandi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda “mahallabay” va “temir daftar”, “ayollar daftari”, “yoshlar daftari” kabi yondashuvlarning amaliyotga tatbiq etilishi bilan mahalla tizimi tubdan takomillashtirildi. Shu jarayonda mahallalarda ijtimoiy xodimlar institutining joriy qilinishi aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishda muhim qadam bo‘ldi. Ijtimoiy xodim – buprofessional tayyorgarlikka ega bo‘lgan, ijtimoiy himoya sohasida xizmat ko‘rsatuvchi shaxs bo‘lib, uning asosiy vazifasi ehtiyojmand toifalar bilan individual va guruhli ishlash, ularni muammolarini o‘rganish, davlat va nodavlat resurslariga ulash, ularga zarur yordamni tashkil qilishdan iborat. Mahalladagi ijtimoiy xodim nafaqat yordam beruvchi, balki muammoni aniqlovchi, tahlil qiluvchi, tavsiyalar beruvchi, yo‘naltiruvchi, monitoring yurituvchi va muvofiqlashtiruvchi mutaxassisdir. Ijtimoiy xodimning faoliyati quyidagi yo‘nalishlarda amalgaoshiriladi: 1) Nogironligi bo‘lgan shaxslarbilan ishlash; 2) Keksalar vayolg‘izlarbilan ishlash; 3) Kam ta’minlangan va ko‘pbolali oilalarbilan ishlash; 71 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 4) Ijtimoiy xavfguruhiga kiruvchi shaxslar bilan ishlash; 5) Ayollar vayoshlar bilan ishlash; 6) Migratsiyadan qaytganlar, sobiq mahkumlar, ijtimoiy moslashuvda qiynalayotganlar bilan ishlash. Mahalladagi ijtimoiy xodimlarning faoliyati o‘ziga xos xususiyatlarga ega: ular aholi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri, bevosita, ko‘p hollarda ularning yashash joyida ishlaydi. Bu esa ularning faoliyatini samara bermog‘ini ta’minlaydi, chunki muammo manbasiga yaqinlik, holatni joyida o‘rganish va har bir fuqaroning ehtiyojini aniq aniqlash imkonini beradi. Ijtimoiy xodimlar ko‘pincha “daftarlar” tizimida yuritiladigan oilalar bilan ishlaydi. Bunda har bir holat bo‘yicha individual yondashuv, muammoga mos yordam turi aniqlanadi. Misol uchun, ba’zi oilalar moddiy yordamga muhtoj bo‘lsa, boshqalari psixologik maslahat, huquqiy maslahat, kasbga yo‘naltirish, sog‘liqni tiklash yoki farzandlarining ta’limi bilan bog‘liq yordamga muhtoj bo‘ladi. Ijtimoiy xodimlar bu holatlarni ko‘rib chiqadi, ularning holatini o‘rganadi va tegishli tashkilotlar bilan hamkorlikda muammoni hal qilishga urinadi. Bunda ijtimoiy sheriklik mexanizmlari – ya’ni davlat, mahalla, NNTlar, xususiy sektor, ijtimoiy faollar, tadbirkorlar hamkorligi asosiy rol o‘ynaydi. Mahallalarda ijtimoiy ish olib borishda xodimlar quyidagi usullardan foydalanadi: suhbat va intervyu olish, ijtimoiy diagnostika, ijtimoiy rejalashtirish, resurslarni aniqlash va safarbar qilish, motivatsiya berish, yo‘naltirish, hujjatlashtirish, monitoring va natijani baholash. Bu jarayonlar ijtimoiy ishni tizimli va samarali qiladi. Ijtimoiy xodimlarning kasbiy tayyorgarligi, huquqiy bilimi, psixologik yondashuvi, empatiyasi, muomala madaniyati va tahliliy fikrlash qobiliyati ularning muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Mahalla tizimida ijtimoiy xodimning mavjudligi quyidagi ijobiy natijalarni beradi: ehtiyojmand oilalarni erta aniqlash, profilaktika tadbirlarini kuchaytirish, byurokratiyani kamaytirish, yordamga muhtoj fuqarolarni davlat resurslariga tez ulash, ijtimoiy adolatni ta’minlash, fuqarolarda davlatga ishonchni oshi