Способы оценки эффективности национальной инновационной системы Японии

Аннотация

The article provides an analysis of the concept of a national innovation system (NIS), scientific and theoretical views and approaches to it. In addition, by using the DEA model, the efficiency of the Japanese NIS was evaluated, as well as a comparative analysis was conducted with several developed countries, on the basis of which proposals for innovative development of the economy of Uzbekistan were developed. There are several software types of our selected model (DEA-Solver-Pro, Frontier Analyst, OnFront, Warwick DEA, EffiVision, KonSi DEA Analysis, etc.), and our analysis is presented in Excel program. For analysis, we used materials from international organizations such as the World Bank, OECD, the World Intellectual Property Organization, all research, and others. Keywords and expressions: national innovation system (NIS), efficiency, data envelopment analysis (DEA) model. Кириш. Мамлакатнинг жаҳон хўжалигидаги ўрнини мустаҳкамлаш борасидаги муҳим йўналишлардан бири – иқтисодий ривожланишда инновацион йўлдан бориш ҳисобланади. Бу борада кўпгина ривожланган мамлакатлар қаторида Япониянинг тажрибаси ҳам алоҳида ажралиб туради. Дунёдаги энг инновацион корхоналарнинг 10% айнан Япония корхоналари зиммасига тўғри келади. Шу билан бир қаторда Япония иқтисодиётни инновацион ривожлантириш йўлини танлаган энг биринчи давлат ҳамдир. Шундай экан Япониянинг иқтисодиётни ривожлантиришда қарийб 50 йилдан буён инновацион йўлдан бораётганлиги, кейинги йилларда бу борада эришаётган ютуқлари ушбу мамлакат миллий инновацион тизими (МИТ)ни ўрганиш ва шу аснода илмий тавсиялар ишлаб чиқишга асос бўла олади. МИТ назарияси шаклланишининг асосчилари К. Фримэн, Б. Лундвал ва Р. Нельсонлар ҳисоб- ланишади. Улар бир қатор мамлакатларнинг инновацион фаолиятлари ривожини таҳлил қилган ҳолда МИТ тушунчасини фанга киритишди. Уларнинг тадқиқотлари асосини Р.Солоу (Илмий 194 S H ARQ MAS H ’ A LI техник ровжланишнинг иқтисодий ўсишдаги роли) Й.Шумпетер (Иқтисодий динамикалар наза- рияси) ва Ф. Хайк (Тарқоқ билимлар концепцияси) каби олимлар томонидан олинган илмий нат- ижалар ташкил этган. Мазкур олимлар МИТ тушунчасига ўзларининг тавсифларини келтиришган. МИТнинг самарали ташкил этилиши замонавий иқтисодиётда жуда муҳим шартлардан бири ҳисобланади. Самарадорлик – бу қилинган харажатларнинг олинган натижаларга нис- бати демакдир. Шу жиҳатдан олиб қараганда, маълумотларни таҳлил қилишнинг биз тан- лаган DEA (data envelopment analysis – маълумотларни ўраш) модели миллий инновацион тизимларнинг самарадорлигини аниқлашда жуда ҳам қулай моделлардан ҳисобланади. Чунки ушбу модель мавжуд ресурслардан (input) фойдаланиб, максимал ишлаб чиқариш (output) имкониятларига эришишни кўрсатади. Юқорида таъкидлаганимиздек, самарадорлик харажатлар ва натижаларнинг нисбатидир. МИТни ривожлантиришга қилинган харажаталар сифатида: илмий тадқиқот ва тажриба конструкторлик ишлари (ИТТКИ (R&D), рус. НИОКР)да бандаларнинг сони, таълим ва ИТТКИ (R&D)га харажатлар, тадқиқотларга қилинган харажатларни ҳамда натижалар сифатида: патентлар сони, ўрта- ва юқори технологияли маҳсулотлар экспорти, илмий мақолалар сони в.ҳ.к. ларни киритиш мумкин (барча миллий иқтисодиётлар учун ягона ёндашув мавжуд эмас ва бу ҳақида батафсил тухталиб ўтамиз). DEA (data envelopment analysis) модели Сўнгги 50 йилдан бери ривожланиб келаётган қиёсий таҳлил усуллари техник, иқтисо- дий ва ижтимоий тизимлар фаолиятининг сифат даражасини аниқлаш имконини беради. Қуйида бир қатор олимларнинг қиёсий таҳлил бўйича изланишларига тўхталиб ўтсак: Хжалмарссон ва Кумбхакар Хешматилар чегаравий таҳлилнинг асосий методларини (data envelopment analysis (DEA), a deterministic frontier approach (DFA), stochastic frontier approach (SFA)) чуқур кўриб чиқишган1. Бонассорси ва Дараио чегаравий таҳлилнинг пара- метрик ва нопараметрик методлари орқали ИТТКИ (R&D) тизимларининг самарадорлигини таҳлил қилиш бўйича тўлақонли тушунчалар беришган2. Чегаравий таҳлил методларининг назарий ривожланиш тарихи Мурилло-Заморано ишларида ўз аксини топган3. Булардан кўриниб турибдики, қиёсий таҳлил методлари хорижий олимлар томонидан чуқур тадқиқ этилган ва бу методлардан кўпгина жабҳаларда самарадорликни аниқлашда фойдаланилади. Иқтисодиёт назариясидан маълумки, иқтисодий самарадорлик иккита компонент – техник самарадорлик (яъни мавжуд ресурслардан максимал фойдаланиш имконияти), ва ресурсларни тақсимлаш самарадорлигидан иборат. Шу жиҳатдан олиб қараганда самара- дорликка эришишнинг иккита усули мавжуд деб айтишимиз мумкин: 1. Ишлаб чиқариш имкониятини ошириш (техник самарадорлик); 2. Ресурсларни самарали тақсимлаш. Биринчи усулда самарадорликка эришиш учун ишлаб чиқариш имкониятларининг мак- симал нуқтасига эришишга интилиш лозим. Бошқача қилиб айтганда А ва В нуқталар орасидаги масофа (1-расм) А нуқтада фаолият курсатаётган тизимнинг техник самарасиз- лигини, яъни самарадорликни ҳеч қандай ортиқча ресурсларни жалб қилмасдан В нуқтагача ошириш мумкинлигини кўрсатади. 1 Hjalmarsson, L., Kumbhakar et al. Anal DEA, DFA and S