YUK LIFTI QURILMALARINI ISHLATISHDA ELEKTR ENERGIYADAN TEJAMKORLIK BILAN FOYDALANISH

Аннотация

Hozirda yirik sanoat korxonalari va bino inshootlarda liftlarning o‘rni juda yuqori bo‘lib kelmoqda, talab kundan-kunga ortib bormoqda. Lift mexanizmlarida energiyani tejashning bir qancha omillari mavjud bo‘lib masalan mator tizimi, tezligini rostlash va bir qancha usullari borligini inobatga olib energiyadan oqilona foydalanish choralarining bir qismi ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar. Elektr motor, ijrochi organ, rezistor, yarim o‘tkazgichlar, elektr yuritmaning tarkibiy tuzilishi, kabina, quvvat. Kirish. Hozirgi paytda yarim o‘tkazgich va mikroelektronika sohalarining tez rivojlanishi natijasida Yuk liftilarni boshqarishda boshqariluvchi o‘zgartkichlar keng qo‘llanilmoqda. Boshqariluvchi o‘zgartkich yordamida tezligi rostlanadigan mexanizm motorlarining rotorlariga tezlikni rostlash maqsadida qo‘shimcha rezistorlar ulanmaydi, shuning hisobiga bunday yuritmalarda quvvat isrofi sezilarli darajada kam bo‘lib, ular elektr energiyadan tejamkorlik bilanfoydalanish imkoniniberadi. Asosiy qism. Yuklarni bir joydan boshqa joyga ko`chirishda eng ko`p energiyani iste’mol qiladigan mashinalar bular yuk liftlardir. Yuk liftlar material va buyumlarni ham gorizontal, ham vyertikal yo`nalishlarda birjoydan ikkinchi joyga ko`chirishga xizmat qiladi. Sanoat va fuqarolik ob’ektlarini qurishda Yuk liftlarning minorali turi keng tarqalgan bo`lib, ularning yuk ko`tarish imkoniyatlari birnecha tonnadan to bir necha o`ntonnagachadir. Bu Yuk liftlarning motorlari asosan assinxron motorlar bo`lib 4MT rusumli (quvvati 2,2 – 200 kVt), MTFva MTN(faza rotorli)vaMTKF, MTKN (rotori qisqatutashtirilgan, quvvati 1,4–30kVt) hamda D rusumli o`zgarmas tok motorlari (quvvati 2,5 – 185 kVt) tashkil etadi. Shuningdek, metallurgiya va mashinasozlik korxonalarida ko`rik turlari keng qo`llanilib, ularning yuk ko`tarish qudrati birnecha tjnnadan yuz tonnalargacha boradi. Yuk lifti mexanizmlarining elektr yuritmalarida sodir bo’ladigan elektr energiya isrofi qanday rostlanuvchi elektryuritmalar qo’llanishiga bog`liqdir. Ma’lum vaqt oralig`idagi foydali ishlab chiqariish uchun sarf bo`lgan elektr energiyaning elekt yuritmaning umumiy elektr energiya sarfiganisbati tizimningekvivalyent FIK –Э deb ataladi. Э motorning belgilangan vaqt ichidagi ishga tushirish soni Z ga nisbatiga qarab o`zgarishi2.1–rasmdagi tavsiflarda keltirilgan. Grafikdan ko`rinib turibdiki,tiristorliboshqariluvchi o`zgarmas tok o`zgartkichli elektryuritmalarda Э eng yuqoridir, biroq o`zgarmas tok motorlarini ekspluatasiya qilishning birmuncha murakkabligini hisobga oladigan bo`lsak, u holda bu o`zini 53 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X oqlamaydi. 2.1–rasm. Yuk lifti elektryuritmalarining ekvivalent FIK lari: 1 – ikki tezlikli rotori qisqa tutashtirilgan asinxron motor; 2 – bir tezlikli asinxron motor; 3 – fazalari teskari ulanib tormozlanadigan faza rotorli asinxron motor; 4 – dinamik tormozlanadigan faza rotorli asinxron motor; 5 – chastota bo`yicha tezligi rostlanadigan ikki tezlikli asinxron motor; 6 – tiristorli o`zgarmas tok o`zgartkichli yoki generator – motor tizimidagi o`zgarmas tok motori Umuman olganda, Yuk lifti mexanizmilarini ishlatishda elektr energiyadan tejamkorli bilan foydalanish quyidagicha amalga oshiriladi. 1. Ko‘prik Yuk liftlari yuk ko‘tarish mexanizmlari motorlarining tezligini rotoriga ulanadigan qo‘shimcha rezistorlar yordamida rostlash o‘rniga boshqariluvchi o‘zgaruvchan tok o‘zgartgichlarini qo‘llab rostlash, rezistorlarda isrof bo‘layotgan elektr energiyani iqtisod qilishgaolib keladi. 2. Yuk ko‘taruvchanligi 500 kg va undan ortiq bo‘lgan yuqori tezlikda ishlaydigan liftlarning qavatlarda to‘xtash sonlarini kamaytirish (masalan, ikki va undan ortiq bir xil liftlar uchun) hisobigahar birliftdaelektr energiya isrofini 6,5%gacha iqtisod qilish imkoniniberadi. 3.Yuk ko‘targichlarning yuk joylashtirish qurilmalarining to‘ldirish darajasini nominal qiymati darajasiga yetkazibishlatish, elektr energiya isrofini nominal qiymatlarda bo‘lishiga olibkeladi. 4. Ko‘targich va liftlarning mexanik ishqalanadigan va sirpanidigan qismlarini o‘z vaqtida mos moylar bilan moylab turish ham elektrenergiya isrofini 1–5% ga kamaytiradi. 5. Liftlarda, kabinadagi yo‘lovchilarning soni ya’ni og‘irligini o‘lchovchi datchiklardan olinadigan axborotlar asosida ishlaydigan adaptik boshqariluvchan energiya tejamkor tizimlar yordamida ko‘tarish mexanizmlari motorlarini boshqarish, elektr energiya sarfini 30% gacha kamaytirish imkoniniberadi. 54 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR