SARF ILMIDA YORDAMCHI SO‘Z TURKUMLARINING QO‘LLANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada arab tilshunosligida sarf ilmiga oid yordamchi so‘z turkumlarini bir nechtasini turli manbaalar orqali tavsiflashga harakat qildim. Asosan ilmiy asarlar darsliklardan foydalandim. Kalitso‘zlar: Arab tili,tilshunoslik, sarf, fe’l, yordamchi so‘zturkumlari. Feʼllarni nasb holatiga qoʻyuvchi yuklamalarning sonini arab, oʻzbek va rus tilshunoslari turlicha beradilar. Lekin ular bir-birini inkor qilmaydi. Mustafo Gʻalayiniy yuklamalarni 10 ta ekanliginitaʼkidlab oʻtadi1.Bular: .وأ،ىتح ،ةيعملاواوو ةيببسلاءاف ،دوححلا مل ،ىكمل،ىك،ااذإ ،ْا لل ،ْا أ TilshunosFuad Neʼmat esa ularni 8tadeb koʻrsatadi: .ىتح ةيببسلا ءاف،دوحجلا مل،ليلعتلا مل،ْذا ،ىك،ْل ،ْا Mustafo Gʻalayiniy feʼllarni nasb holatiga qoʻyuvchi yuklamalarni ُب صاونّلا deb nomlab, ulargaquyidagicha taʼrif berib oʻtadi: Hozirgi-kelasi zamon feʼllari maxsus yuklamalardan keyin nasb holatida turadi. Ularning (umumiysoni oʻnta) asosiylari toʻrttavaquyidagilardir: 2.لابقتسأوُصنو ةة يردصمُب رح :ْأ(1 “ْأ” yuklamasi masdariy, nasbholatiga qoʻyuvchi va kelasi zamon yuklamasidir”. Masalan: .3مكّع َل ِّفَل بيْا لأ ابديرف بي “Alloh sizdanyengillatmoqni xohlaydilar”.4 .5مل ندلقلتلت ْا لأىف نرر سف بي “Sening oldinga intilayotganing meni quvontiradi”. Mustafo Gʻalayiniyning fikricha, bu yuklamani “masdariy” deb atalishi boisi yuklamadan keyin kelgan feʼl masdar bilan almashishimumkinligidadir. Masalan, yuqoridagi مدقتت ْأ ىنرسي ،مكّع َل َِّي ْأ ا ديري jumlalaridagi َل ِّفحل بي feʼlini uningmasdari َيَِت – “yengillatish”, “yumshatish” soʻzi bilan مدقتت feʼlini esa uning masdari مم ردلقلت –“oldinga harakat qilish”soʻzbilan almashtirish mumkin,yaʼni مكّعَل يِفَا نتلا اديري .َل مب ردلقلتىنرسي Kelasi zamon yuklamasi deb atalishga sabab undan keyin kelayotgan feʼllarni aksariyat hollarda kelasi zamonda tasavvur qilinishidadir. Shu oʻrinda, nafaqat bu yuklama, balki barcha nasb holatini talab qiluvchi yuklamalar kelasi zamonga ishora qilishini aytib oʻtishimiz lozim6. Masalan: ِف الّلا ىفف ُب ِف َل لا ُب ِف تَا بي - Notiq odamlarga nutq soʻzlayapti. Bu gapda ish-harakat hozir sodir boʻlayapti. Agar uning tarkibida nasb holatini talab qiluvchi yuklamalardan biri kelsa, ish- harakat kelasi zamonda boʻlishi aniq boʻladi. Masalan yuqoridagi jumlani yuklama bilan kelishiga eʼtibor bersak: ِف انّلا ىف ُا يِف َل لا ُل ِل َا بي ْلل - Notiq odamlarga umuman nutq soʻzlamaydi. 1.144.ص–.1993،توريب–.ةيبرعلاِوردلاعماج.ىّييلالاىِِصمخيشلا 3.73.ص–.2001.روبعلاةّيدم–.ميركلاْآرقلا 4Qurʼonikarimmaʼnolaritarjimasi.ShayxMuhammadSodiqMuhammadYusuf.–T.,2009.–B.83. 5.139.ص–.ةرهاقلا–.ةيبرعلاةاللادعاوقصَلم.تمعنداؤف 6.144.ص–.1993،توريب–.ةيبرعلاِوردلاعماج.ىّييلالاىِِصمخيشلا 859 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X B.M.Grande fikricha, bu yuklama “buyruq, xohish, istak, majburiyat, zaruriyat va shu kabi maʼnolardagi feʼllardan soʻngkeladi”7. Masalan: ُل هل ذأ ْأبىنرمأ “Umenga borishimnibuyurdi”. .َلذلعفأ ْأىن لعُم جاو “Men buni qilishimzarur”. B.M.Grande ْأ klamasini ehtiyotkorlik, qoʻrquv maʼnolaridagi feʼllardan keyin kelishini ham koʻrsatib oʻtadi. .باذعَسّ ميْأ ُاخاىنإ - “Men seni jazolashishdanqoʻrqaman”. Zaruriyatni, imkoniyatni bildiruvchi ayrim feʼllardan keyin ْا أ yuklamasi keladi. Bu feʼllarning xususiyati shuki, ular shaxs sonda tuslanmasdan bir xil qolipda ishlatiladi va ish- harakatning kimga tegishli ekanligi shu feʼldan keyingi predlog yoki shu feʼlning oʻziga qoʻshilib kelgan olmoshlarorqali ifodalanadi. Bular quyidagi feʼllardir: ىلعُجي -kerak, لف ىعبّي -kerak, lozim. ْكمبي- mumkin8. "ْأ" yuklama – bogʻlovchisi feʼlni koʻmakchi (predlog) bilan bogʻlash uchun ham ishlatiladi: ياشلابرشأ ْا أدعب ُهذأ –Choyichganimdan keyin ketaman. ُب مشن لا عل للِا لتْا أَ ل لإَل رظتنأ –Seni quyosh chiqqungaqadar kutaman. Bu yuklamadan keyingi feʼl nasb holatida boʻlsa, hali sodir boʻlmagan ish-harakatni, oʻtgan zamonshaklida boʻlsa, sodirboʻliboʻtgan ish-harakatni bildiradi. لةعماجلاتجرَت ْا أدعب اهتجوّ زت–Unga universitetnibitirganidan keyinuylanganman. ةعماجلاجرَتتْا أ دعباهجوزتأ –Unga universitetni bitirganidan keyin uylanaman. ْن أyuklamasi لinkoryuklamasi bilan birikib,لاأshaklini olishimumkin: لأ=ل+ْأ ُل عتتّلأ ديرأ–Charchamasligingni xohlayman9. 10.لابقتسا وُة صن وىة ِالن ُب رح :ْا لل(2 “ْا لل” inkor, nasb holatiga qoʻyuvchi vakelasi zamonyuklamasidir”. Masalan: 11.ْل وربحف بت امماوبقِفّابت ىنتحل رن فبلااولالّلت ْا لل “Oʻzingiz suygan narsadan nafaqa qilmaguningizcha, hargiz yaxshilikka erisha olmassiz”12. 13.ُصف تاملا قحلاعيضي ْل “Zoʻravon haqiqatni hech qachon yoʻqqilaolmaydi"” 7GrandeB.M.Kursarabskoygrammatikivsravnitelno-istoricheskomosveщenii.–M.,1998.–S.161. 8IbrohimovN.,YusupovM.Arabtiligrammatikas