DASTAKI VA MEXANIZATSIYALASHTIRILGAN ASBOBLAR BILAN PLASTIK QUVURLARGA ISHLOV BERISH

Аннотация

Ushbu maqolada zamonaviy qurilish va montaj ishlari jarayonida keng qo‘llanilayotgan plastik quvurlarga ishlov berish texnologiyasi tahlil qilinadi. Xususan, dastaki va mexanizatsiyalashtirilgan asboblar yordamida quvurlarni kesish, bukish, payvandlash va ulash usullari o‘rganiladi. Har bir asbobning texnik xususiyatlari, qo‘llanish sohalari hamda xavfsizlik me’yorlariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, maqolada ishlov berish sifati va samaradorligiga ta’siretuvchi omillarhamda amaliy tavsiyalar yoritilgan. Kalit so‘zlar:plastik quvurlar, dastaki asboblar, mexanizatsiyalashgan vositalar, quvur payvandlash, santexnika ishlari, qurilish texnologiyalari, ishlov berish usullari, xavfsizlik texnikasi, quvurkesish, santexnikajihozlari. Zamonaviy sanoat va infratuzilma tizimlarining jadal rivojlanishi, ayniqsa qurilish, suv ta’minoti, issiqlik va gaz tarmoqlarini barpo etishda plastik quvurlarni keng miqyosda qo‘llashni talab etmoqda. Polimer asosida ishlab chiqariladigan quvurlar — xususan, polietilen (PE), polipropilen (PP), polivinilxlorid (PVX) va boshqa plastmassalardan tayyorlangan quvurlar engil vaznga ega bo‘lishi, kimyoviy moddalarga chidamli, zanglamasligi va uzoq xizmat muddatibilan boshqa an’anaviy quvurlar turiga nisbatan afzallik kasb etadi. Plastik quvurlarni o‘rnatish, ularni birlashtirish, kesish, payvandlash va boshqa turdagi ishlov berish amaliyotida maxsus asbob-uskunalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu asboblar texnik jihatdan ikki asosiy guruhga bo‘linadi: dastaki (qo‘lda ishlatiladigan) va mexanizatsiyalashtirilgan (elektr yoki pnevmatik quvvat bilan ishlovchi) vositalar. Har ikki turdagi asboblarning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud bo‘lib, ularni tanlash va ishlatish texnologik jarayonning murakkabligi, quvur diametri, quvurlar turi va montaj hajmiga bog‘liqbo‘ladi. Dastlabki bosqichlarda oddiy qo‘l asboblari — quvur kesgichlar, faskasozlar, shtamplar, press vositalari ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi davrda sanoat ishlab chiqarishida yuqori unumdorlikni ta’minlovchi avtomatlashtirilgan va yarim avtomatik qurilmalar keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, polifuzion payvandlash apparatlari, elektromuftali ulash tizimlari, issiq havo puflagichlari, lazerli kesgichlar kabi innovatsion uskunalar quvurlar bilan ishlash jarayonidayuqori aniqlik vaishonchlilikni kafolatlaydi. Biroq, bu sohada faqat texnik vositalarni tanlash bilan cheklanib qolmasdan, ularni to‘g‘ri ishlatish, xavfsizlik choralariga qat’iy rioya qilish va texnologik jarayonni standartlarga muvofiq amalga oshirish ham muhim hisoblanadi. Aynan shu jihatlar quvurlar tizimining barqaror ishlashini, xizmat muddatining uzayishini va umumiy qurilish sifati oshishini ta’minlaydi. Plastik quvurlar va ularning ishlov berishga qo‘yiladigan talablar. Plastik quvurlar texnologik xususiyatlari, material tarkibi va maqsadli ishlatilish sohasi bo‘yicha bir necha turga bo‘linadi. Ularning eng ko‘ptarqalgan turlari quyidagilar: Polietilen (PE) quvurlar – engil, egiluvchan, korroziyaga chidamli. Asosan suv ta'minoti vagaz tarmoqlarida qo'llaniladi. 612 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Polivinilxlorid (PVX) quvurlar – qattiq, kimyoviy moddalarga chidamli, oson payvandlanadi. Drenaj vakanalizatsiya tizimlaridaishlatiladi. Polipropilen (PP) quvurlar – yuqori haroratga chidamli, sanitariya-texnika va issiqlik ta’minotitizimlaridakeng tarqalgan. Plastikquvurlar bilan ishlovjarayonida quyidagi talablar qo‘yiladi:  Yuzasiningsilliqligi va yaxlitligi buzilmasligi;  Mexanikta’sirlarga(bosim, kuchlanish) bardoshli bo‘lishi;  Ulash joylari havo yoki suv o‘tkazmaydigan bo‘lishi;  Harorat ta’siridadeformatsiyalanmasligi. Bu talablarni ta’minlash uchun har xil turdagi maxsus asbob-uskunalardan foydalanish zarur. Dastaki asboblar: turlari va ularning afzalliklari. Dastaki, ya'ni qo‘lda boshqariladigan asboblar oddiy, ixcham, arzon va ko‘chma ishlov jarayonlari uchun mos hisoblanadi. Ularkichik hajmdagi ishlar, servis xizmatlari va montajpaytida kengqo‘llaniladi. Asosiydastakiasboblar turlari:  Quvur kesgichlar (truborezy) – turli diametrdagi plastik quvurlarni to‘g‘ri va silliq kesishga xizmat qiladi.  Faskasozlar–kesilgan quvurlarqirrasini yumshatish, ulash jarayonini osonlashtiradi.  Qo‘l presslari –PVX yoki PP quvurlarni armatura bilan siqibulashdaqo‘llaniladi.  Qo‘l termofuzion apparatlari – kichik diametrli quvurlarni isitib, uchlarini eritib birlashtirishimkoniniberadi. Afzalliklari:  Elektrenergiyasiga bog‘liqemas;  Oson tashiladiva maydonda qo‘llash qulay;  Texnikxizmat ko‘rsatish talab qilmaydi;  Narxinisbatan arzon. Kamchiliklari:  Ish sama