IX-X ASRLARDA BOLA TARBIYASINING XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной статье отражены особенности национальной педагогической культуры узбекского народа, самобытный национальный образ жизни и ценности. Даны сведения об особенностях воспитания ребенка в IX-X веках. Рассказывается о становлении узбекской народной педагогики наряду с общественной жизнью в Средней Азии. Воплощаются общечеловеческие ценности, в которых излагается образ жизни народа, его нравы, обычаи, обряды, традиции, человеческие и духовные ценности, религиозныеубеждения Ключевые слова: Арабский халифат, Средняя Азия, Байт Аль-Хикма, Золотой век, Мавераннахр,геометрия,школа,mедресе, Annotation: In this article, the wide spread of Arab Muslim culture was explained by the emergence of the “Islamic Renaissance” and the great achievements and important scientific discoveries in the history of Muslim science and culture of the 9th-11th centuries. The 9th-11th centuries are mentioned in the history of Muslim science and culture with great achievements and important scientific discoveries. The foundation of”Bayt al-hikma " has been described in detail as having become amajor scientificcenter. Key words:Arab Caliphate, Central Asia, Beit al-hikma, golden age, Movarounnahr, geometry, school, madrasa, O‘zbek xalqining milliy pedagogik madaniyatida o‘ziga xos xususiyatlari, o‘ziga xos milliy turmush tarzi va qadriyatlari aks etadi. Ularni o‘rganish orqali yosh avlod milliy madaniy fazilatlar - tavoze, sadoqat, marhamat, shafqat, hayo-muruvvat, vafo ko‘rkam xulqni odamlarda mujassamlanishi va hirs, hasad, igʻvo, baxillik, takabburlik, adovat, munofiqlik, xiyonat, chaqimchilik kabi yaramas illatlar esa yovuz xulqli kishilarda bo‘lishini bilib oladilar. O‘zbek xalq pedagogikasi O‘rta Osiyodagi ijtimoiy hayot bilan birga shakllandi, shu sababli uning tarixi bilan qiziqsak, ko‘z oldimizda xalqimizning turmush tarzi gavdalanadi. Asta-sekin taraqqiy etib borgan mehnat, tabiiy resurslarning inson tomonidan o‘zlashtirib borilishi va 630 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X tirikchilik samaradorligini ta’minlashga xizmat qilgan muayyan intizom, tartibning shakllanishi qabilalarda urf-odatlarning paydo bo‘lishi uchun imkon yaratdi. O‘z navbatida, ana shu urf- odatlarnnsonlarning axloqini ifoda etaboshladi Pedagog olim A.Zunnunov xalq pedagogikasining bola tarbiyasidagi ahamiyatini ta’kidlab, shunday yozadi: “U (xalq pedagogikasi) insonparvarlik, mehnatsevarlik, do‘stlik, o‘zaro hamdardlik, ochiq ko‘ngillik, sahovatlilik, poklik, to‘gʻri so‘zlilik, haqiqatgo‘ylik, yaxshi qo‘shnichilik, tinchliksevarlik, vatanparvarlik, baynalmilallik kabi fazilatlardan iborat bo‘lib, bu fazilatlar tarixiy, ijtimoiy sharoitlar bilan belgilanadi va umumbashariy xususiyat kasb etadi”[2:87] Har bir kishi urf-odatlar orqali jamoa bilan uzviy bogʻlangan, jamoaning ijtimoiy vazifalarini, axloqiy qonun-qoidalarini, orzularini o‘rgangan va anglagan. Shu bois urf-odatlar va an’ana har bir inson hissiyotiga, xatti-harakatiga kuchli ta’sir qiluvchi hodisa bo‘lgan. “Shuning bilan birga, deb ta’kidlaydilar pedagog olimlar,- eng qadimgi davrlarda ta’lim- tarbiyaga oid qimmatli ma’lumotlarni biz xalq ogʻzaki ijodi namunalari afsonalar, qahramonlik eposlari, qo‘shiqlar, maqol va iboralarda ham ko‘ramiz. Chunki xalq donishmandligining ko‘zgusi bo‘lgan xalq ogʻzaki ijodida xalq pedagogikasiga xos bo‘lgan tarbiya tajribalari umumlashgandir” Afsonalar kishilarning ibtidoiy jamiyat davridagi tabiat va insoniyat haqidagi tasavvurlari, odatlari, munosabatlarini ifodalovchi xalq ogʻzaki ijodiga oid eng qadimiy janrdir. Afsona qahramonlari yaxshilik, ezgulik va adolat uchun kurash olib boradilar, yaxshilik va baxt-saodat qaror topgan davlatlarni yaratadilar. Ularda Vatan va erkinlikka bo‘lgan muhabbat, o‘z yurti va jonajon qabilasi uchun jonini fido etish, shon-sharaf, or-nomus uchun kurash tuygʻularini tarannum etadi. So‘zimizning dalili sifatida, xalqimizning “To‘maris”, “Shiroq”, “Uch ogʻa-ini botirlar”, “Alpomish”, “Qirq qiz”, “Go‘ro‘gli” kabi rivoyat va dostonlarini ko‘rsatish mumkin. Ularda ham milliy, ham umumbashariy ahamiyatga ega ilgʻor falsafiy- axloqiy, pedagogik gʻoyalar ilgari surilgan. .[1;33]. Eng qadimiy rivoyatlar, afsonalar, xalq ogʻzaki ijodi namunalari zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto” orqali ham bizgacha yetib kelgan. Eramizdan avvalgi ming yillikning o‘rtalarida yaratilgan mazkur kitobda xudolar va qahramonlar to‘gʻrisidagi xalq epik afsonalarini aks ettiruvchi parchalar jamlangan, unda qatnashuvchi qahramonlar O‘rta Osiyo mamlakatlari va qo‘shni Eron hamda Afgʻoniston o‘lkalariga mansubdirlar. Zardushtiylik e’tiqodi bo‘yicha mehnat axloqiylikning