RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA ILMIY MATN JANRLARI VA ILMIY MATNNING TARKIBI HAMDA MANTIQI TO‘G‘RISIDA

Аннотация

Ushbu maqolada ilmiy matn janrlar turlari, bir-biridan farqi, yozilish uslublari misollar bilan keltirilgan. Malakaviy o‘quv va ilmiy ishlar: diplom ishi yoki bitiruv ishi, magistrlik dissertatsiyasi yozilishi vatuzilishihaqida fikryuritiladi. Kalit so’zlar. Monografiya, maqola, tezis, qo‘llanma, referat, diplom ishi, magstirlik ishi, matn qismlari, kirish, asosiy qism,xulosa. Matnning janri asosan materialni taqdim etish usuli, uning yangiligi darajasi va taqdimotning qulayligini belgilaydi. Ilmiy uslub quyidagi asosiy janrlarda amalga oshiriladi: – monografiya, tezis, – Tadqiqot maqolasi, ilmiy ma’ruza tezislari, izoh, ilmiy sharh, o‘quv qo‘llanma, ma’ruza matnlari, o‘quvvailmiyishlar. Ilmiy monografiya, maqola bilan taqqoslaganda, o‘rganilgan mavzularni yanada kengroq qamrab olishni, ma’lum bir muammoni har tomonlama o‘rganishni o‘z zimmasiga oladi, bu uning matni hajminioshiradi. Tadqiqot maqola ilmiy nashrning eng tipik vakili bo‘lib, uning maqsadi ilmiy jamoatchilikni doimiy izlanishlarning yangi natijalari to‘g‘risida xabardor qilishdir. Ilmiy maqolalar odatda davriy nashrlarda - ilmiy jurnallarda, to‘plamlarda, konferensiya materiallarida nashr etiladi. Ilmiy maqolaning odatiy hajmi 5dan 20tagacha bosma sahifani tashkil qiladi. Ma’ruza tezislari ilmiy maqola materialining hajm jihatidan qisqartirilgan shaklidir (1-3 betgacha). Izohda tarkibni yanada ko‘proq qisqartirish (bir necha xatboshilarga ajratiladi) amalga oshiriladi. Qo‘llanma (o‘quv qo‘llanma) aslida, yoritilgan ilmiy masalalarning yangiligini anglatmaydigan, izchil ,tizimliravishda namoyish etgan o‘quvmonografiyasdir. O‘quvvailmiy ishlarjanriga quyidagilarkiradi: – referat - qandaydir ilmiy muammo yoki bir nechta muammolarning mohiyatini ochib beradigan ilmiyo‘quvishidir; – diplom ishi yoki bitiruv ishi, shuningdek magistrlik dissertatsiyasi - tadqiqotchining malakasini tasdiqlovchi ilmiy-tadqiqot ishlari; – kurs ishi - tezis va bitiruv ishlariga o‘xshash, ammo kichikroq va mavzuni kam yoritadigan o‘quvishlari. Referat – hajm jihatidan eng kam mustaqil o‘quv ishi turi va unga eng kam talablar qo‘yiladi. Referat ma’lum bir ilmiy mavzu yoki muammoning qanchalik chuqur anglanganligini ko‘rsatishga qaratilgan. Ko‘pincha, referat matni - ko‘rib chiqilayotgan mavzu bo‘yicha adabiy manbalar - ilmiy maqolalar va kitoblar mazmunining qisqartirilgan taqdimoti. Referat hajmi 5-7 dan 20 betgacha o‘zgaradi. Referatdaishlatilgan adabiyotlarga havola bo‘lishishart. Kurs ishi – bu dolzarb ilmiy mavzulardan biri bo‘yicha mustaqil tadqiqot. Shuning uchun o‘quv ishlarining o‘quv dasturiga faqat o‘qishning ikkinchi yoki uchinchi yilidan boshlab kiritiladi. Katta kurslarda, odatda, tezis ishlarini yoki bitiruv ishini himoya qilish uchun takrorlash sifatida qaralishi mumkin bo‘lgan muddatli ishlarning ommaviy himoyasi qo‘llaniladi. Kurs ishi ilmiy uslub prinsiplarini hisobga olgan holda yozilishi kerak, unda adabiyotlarga havolalar talab qilinadi. Uning taxminiy hajminazariy yoki amaliy bo‘lishigaqarab 10-25 betni tashkiletadi. 472 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI Malakaviy o‘quv va ilmiy ishlar (diplom yoki bitiruv ishi, magistrlik dissertatsiyasi) mashg‘ulotning yakuniy bosqichi va yakuniy nazorat shakli sifatida xizmat qiladi. Bunga qo‘yiladigan talablar kurs ishlariga qo‘yiladigan talablardan kattaroqdir. Bu amaliy ish to‘liq tadqiqotlar, ma’lum bir ilmiy sohadagi muammolardan biri. Natijada bitiruv ishining tuzilishi ancha murakkab, foydalanilgan adabiyotlarro‘yxati kattaroqdir. Malakaviy o‘quv va ilmiy ishning matnini yozishda ko‘pincha uning hajmi to‘g‘risida savol paydo bo‘ladi. Aslida, matnning tuzilishi qat’iy tartibga solinmagan, yuqoridan ham, pastdan ham qat’iy cheklovlar mavjud emas. Biroq asosiy matn 40tavaraqdan kam bo‘lmasligi mumkinligi aniq, chunki bajarilgan ishning asosiy jihatlarini kichikroq hajmda yetarli darajada tafsilotlar bilan tavsiflash qiyin. Gumanitar ixtisosliklar uchun ish hajmi odatda matematik va tabiiy fanlarga qaraganda yuqori bo‘ladi va yakuniy bakalavrlik dissertatsiyalari matnlari o‘rtacha magistrlik dissertatsiyalari matnlaridan qisqa. Shu bilan birga, matn hajmini kengaytirmaslik kerak, chunki bu uning ustidaishlashvaqtini uzaytiradi va xatolarni ko‘paytirish ehtimolinioshiradi. Ilmiy matnningtarkibi vamantiqi haqida to‘xtalamiz Matn tarkibida uning tuzilishi, qismlarining interpozitsiyasi va aloqasi tushuniladi. Ilmiy matnlarda kompozitsiya taqdimotning butun mantiqi va ishning mazmuni bilan chambarchas bog‘liqdir. An’anaviy ravishda ilmiy matnning ma’lum bir kompozitsion tuzilishi keyingi davrda ancha rivojlandi, bu uning idrokini maksimal darajada yengillashtiradi, matnni kirish, asosiy qism va xulosaga bo‘linishininazarda tutadi. Ushbu qismlar,odatda, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati bilan to‘ldiriladi (bibliografik ro‘yxat yoki bibliografiya), unda ish matnida havola qilingan adabiy manbalar ro‘yxati mavjud. Ta’lim ma