OTM RAHBAR KADRLARINING BOSHQARUV KOMPETENSIYALARI NAZARIY ASOSLARI

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim muassasalari rahbar kadrlarining boshqaruv kompetensiyalarini shakllantirish va rivojlantirishning nazariy asoslari hamda amaliy jihatlari tahlil qilingan. Boshqaruv kompetensiyasining mazmuni, ularni aniqlashga xizmat qiluvchi shaxsiy sifatlar, faoliyat yondashuvi va ijtimoiy-transformatsion model kabi nazariy yondashuvlar keng yoritilgan. Shuningdek, rahbar kadrlar duch kelayotgan amaliy muammolar, zamonaviy talablar va O‘zbekistonda bu borada amalga oshirilayotgan islohotlar haqida ma’lumot berilgan. Maqola asosiy manbalar, normativ hujjatlar va mahalliy olimlarning ilmiy qarashlari asosida tayyorlangan. Yakunda boshqaruv kompetensiyalarining OTM rivojidagi strategik ahamiyati ta’kidlab o‘tilgan. Kalit so‘zlar: Oliy ta’lim, boshqaruv kompetensiyasi, rahbar kadrlar, strategik boshqaruv, transformatsion liderlik, faoliyat yondashuvi, shaxsiy fazilatlar, zamonaviy boshqaruv, O‘zbekiston ta’limtizimi,menejment. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimi jadal o‘zgarishlar, islohotlar va xalqaro standartlarga moslashish jarayonini boshdan kechirmoqda. Bunday vaziyatda oliy ta’lim muassasalari (OTM) rahbarlarining roli va salohiyati har qachongidan ham muhim bo‘lib bormoqda. Yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Ta’limda boshqaruv —bu oddiy jarayon emas. Bu jamiyatni harakatga keltiradigan, taraqqiyotga yetaklaydigan kuchdir.”1 Ushbu fikr bugungi OTM rahbarlari oldidaturgan mas’uliyatni to‘la ifodalaydi. Rahbarlik lavozimiga ega bo‘lgan shaxsdan nafaqat oliy malaka, balki strategik fikrlash, inson resurslarini boshqarish, ijtimoiy-psixologik muvozanatni saqlash, moliyaviy savodxonlik, zamonaviy texnologiyalar bilan ishlay olish va, eng muhimi, ta’lim jarayonini chuqur tushunish kabi ko‘p qirrali kompetensiyalar talab etiladi. Bu esa boshqaruv kompetensiyasining mohiyatini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganishni taqozo etadi. Boshqaruv kompetensiyasi deganda, rahbarning o‘z kasbiy faoliyatini samarali amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, qadriyat va shaxsiy fazilatlar majmuasi tushuniladi. Bu tushuncha O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va bir qator normativ hujjatlarda ham keng qo‘llanilgan. Jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-sonli qarorida oliy ta’lim muassasasi rektorlari uchun quyidagi kompetensiyalar belgilab berilgan: ta’lim sohasidagi davlat siyosatini tushunish, universitet rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, samarali moliyaviy boshqaruv, inson resurslarini strategik boshqarish, raqamli texnologiyalardan foydalanish, jamoatchilik bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish va boshqalar[2; b. 3–5, 7–8]. Afsuski, ko‘plab oliy o‘quv yurtlarida rahbar lavozimlariga ilmiy darajasi yuqori, lekin boshqaruv kompetensiyasi sust bo‘lgan mutaxassislar tayinlanmoqda. Natijada, universitet ichki boshqaruvida samarasizlik, jamoada muvozanatsizlik, talaba va o‘qituvchi orasida ishonchsizlik muhitining yuzaga chiqishi mumkin. Bu holat oliy ta’lim muassasasining umumiy reytingi, xalqaro aloqalari, ilmiysalohiyati va ta’limsifati pasayishiga olibkeladi. Boshqaruv kompetensiyalarining shakllanishi va rivojlanishiga bir nechta nazariy yondashuvlar mavjud. O‘zbekistonlik olimlar, xususan, pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ilmiy izlanish olib borayotganlarbuyondashuvlarni mahalliy ta’lim tizimigamos holdao‘rganib chiqmoqdalar. 1O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqlari — Shavkat Mirziyoyevning ta’limga oid nutqlari jamlanmasi, Prezident matbuotxizmati, Toshkent, 2020.[b. 12, 20] worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI Shaxsiy sifatlar yondashuvi. Bu yondashuvga ko‘ra, rahbar bo‘lish uchun shaxsning tug‘ma yoki erta yoshda shakllangan individual fazilatlari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, qat’iyat, mustaqil qaror qabul qilish, ijtimoiy faollik, kommunikativlik kabi fazilatlar. Psixolog G‘. Rajabova ta’kidlaganidek, rahbarning boshqaruvdagi muvaffaqiyati, ko‘p hollarda, aynan uning shaxsiy psixologik holatiga bog‘liq[3; b. 45–47]. Faoliyatga asoslangan yondashuv. Bu yondashuv kompetensiyani shaxsiy emas, balki faoliyat davomida shakllanuvchi sifat sifatida ko‘radi. OTM rahbari vazifasiga kirishganidan so‘ng, amaliy tajriba orttiradi, muammolarni hal qilish, jamoani boshqarish, tashqi aloqalarni yuritish kabi jarayonlar orqali o‘z kompetensiyasini rivojlantiradi. TDIU olimi M. Qosimov rahbarlarning malakasini oshirish bo‘yicha olib borgan tadqiqotida, amaliy treninglar va mentorlardan foydalanish boshqaruv samaradorligini oshirishiniasoslab bergan.[4;b. 28–31]. Ijtimoiy-transformatsion yondashuv. Bu modelda rahbar shaxsining boshqaruv kompetensiyasi butun jamoani ilhomlantira olish, tashabbusni qo‘llab-quvvatlash, hamkorlik muhitini yaratish, o‘zgarishlarga tayyorlik bilan baholanadi. Bu nazariyaga ko‘ra, OTM rahbari o‘z faoliyati orqali universitet ichki