TRANSCHEGARAVIY IFLOSLANISHLAR, OROL FOJIASI YOKI AMUDARYO SUVLARINING CHEGARAVIY MASALALARI BO‘YICHA YONDASHUV

Аннотация

Mazkur maqolada Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yirik ekologik muammo — Orol dengizi fojiasi va unga sabab bo‘lgan Amudaryo suvlarining transchegaraviy boshqaruvi masalalari yoritiladi. Transchegaraviy suv resurslaridan noto‘g‘ri foydalanish, sanoat va qishloq xo‘jaligi chiqindilarining ifloslanishiga olib kelgan sabablar, xalqaro va mintaqaviy huquqiy yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqola davlatlararo ekologik hamkorlikni kuchaytirish, suv siyosatini muvofiqlashtirish vaxalqaro normalar asosidahal qilish zaruratini asoslaydi. Kalit so‘zlar: Transchegaraviy suvlar, Orol fojiasi, Amudaryo, ifloslanish, ekologik xavfsizlik, xalqaro huquq,suv siyosati, mintaqaviy hamkorlik. Orolbo‘yi ekologik fojiasi dunyo miqyosidagi eng og‘ir antropogen halokatlardan biri sifatida baholanadi. Orol dengizining qurishi — asosan Amudaryo va Sirdaryo suvlarining intensiv va kelishuvsiz foydalanishi oqibatidir. Ushbu suv havzalari bir nechta mustaqil davlat hududidan o‘tganligi sababli ularni boshqarish va muhofaza qilish murakkab transchegaraviy masalaga aylangan. Xalqaro huquqda transchegaraviy suvlarning boshqaruvi va ifloslanishining oldini olish bo‘yicha qator konvensiyalar mavjud bo‘lsa-da, ularning amalda qo‘llanilishi sust. Orolbo‘yi misolida bu holat ekologik, ijtimoiy va demografik muammolarni kuchaytirdi. Shuning uchun, Orol va Amudaryo bo‘yicha integratsiyalashgan, ekologik mas’uliyatli va huquqiy asoslangan yondashuv zarurdir. Tadqiqot quyidagi yondashuvlar asosidaolib borildi:  Huquqiy tahlil: BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarning transchegaraviy suvlar bo‘yicha konvensiyalari o‘rganildi.  Mintaqaviy hujjatlar tahlili: IFAS, ICWC va boshqa hamkorlik institutlari faoliyati ko‘rib chiqildi.  Ekologik-statistik analiz: Orolbo‘yi va Amudaryo havzasidagi ekologik o‘zgarishlar asosida faktlartahlil qilindi.  Tizimli yondashuv: Transchegaraviy muammolarni kompleks ko‘rib chiqish — huquqiy, ekologik va siyosiy jihatlarni bog‘lash orqali amalgaoshirildi. Orol dengizi fojiasi—transchegaraviy boshqaruvning og‘irsabog‘i  1960-yillardan boshlab Orol dengizisathi 90%gacha kamaydi.  Amudaryo va Sirdaryo suvlarining deyarli 90% qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun (asosan paxtayetishtirish) ishlatilgan.  Boshqaruvda biron birxalqaro huquqiykelishuv asosidaharakat qilinmagan. Amudaryo havzasida ifloslanishmanbalari worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI  Sanoat chiqindilari (Navoiy, Turkmenobod, Buxoro zavodlari) va kimyoviy o‘g‘itlardan ortiqcha foydalanish.  Suv oqimiga neft, simob,og‘irmetallararalashuvi.  Davlatlar o‘rtasida monitoring vaaxborotalmashinuvi yetishmasligi. Mavjud mintaqaviyinstitutlarvaularning zaiftomonlari  IFAS (Xalqaro Orolni Qutqarish jamg‘armasi) – faoliyat yuritadi, biroq moliyaviy va huquqiyresurslari cheklangan.  ICWC (Suv koordinatsion komissiyasi) – suv taqsimotini muvofiqlashtiradi, ammo ijro vakolati yo‘q.  O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston o‘rtasida suvdan foydalanish bo‘yicha barqaror yondashuv yo‘q. Transchegaraviy ifloslanishning huquqiy xususiyatlari BMTning 1997-yildagi “Transchegaraviy suvlar va xalqaro daryolardan foydalanish” to‘g‘risidagi konvensiyasi barcha daryo bo‘yida joylashgan davlatlarning teng huquqliligini va zarar yetkazmaslik prinsipini belgilaydi. Shu bilan birga, suvning ekologik oqimini saqlash majburiyati ham nazarda tutiladi. Mintaqada esa bu konvensiyalarning ratifikatsiyasi va real amaliyoti yetarli emas. Suvdanoqilona foydalanishvaifloslanishnikamaytirishzarurati Suv zaxiralarining kamayishi nafaqat ekotizimlar, balki inson salomatligi, iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy tinchlikka ham tahdid soladi. Har bir davlat o‘z hududidagi suvni faqat ichki ehtiyojlar uchun emas, balki butun daryo tizimining ekologik salomatligini ta’minlash maqsadida boshqarishi lozim. Xalqaro huquqni mustahkamlash yo‘llari  Transchegaraviy daryolarga doir alohida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida multilateral kelishuv zarur.  Har birdavlat suvdan foydalanish bo‘yicha yillikhisobottaqdim etishikerak.  “Ekologik zarar uchun javobgarlik”mexanizmi xalqaro tartibdajoriy etilishizarur. Orol fojiasi va Amudaryo suvlarining noto‘g‘ri boshqaruvi transchegaraviy ifloslanishlarning eng yaqqol misolidir. Mintaqaviy darajada hamkorlik kuchsiz, xalqaro huquqiy normalar esa to‘laqonli integratsiyalashmagan. Ekologik xavfsizlikni ta’minlash, atrof-muhitni saqlash va iqlim adolatiga erishish uchun kompleks vainstitutsional yondashuv talab etiladi. Takliflar 1. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida Amudaryo bo‘yicha doimiy xalqaro komissiya tuzish. 2. Suvdan foydalanish va ifloslanish bo‘yicha ochiq ma’lumot almashish platformasini yaratish. 3. Orolbo‘yidatranschegaraviy ekologikxavfsizlik zonasi tashkiletish. 4. BMT, OSCE va boshqa xalqaro tashkilotlar ko‘magida huquqiy vositalarni kuchaytirish. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JU