YURAK SIKLI VA UNI TARTIBGA SOLUVCHI OMILLAR

Аннотация

Ushbu maqolada yurak siklining fiziologik bosqichlari hamda uni tartibga soluvchi markaziy va periferik omillar ilmiy asosda yoritilgan. Yurak sikli bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar sistolasi va umumiy diastoladan iborat bo‘lib, bu bosqichlarning o‘zaro muvofiqlasgan tarzda kechishi yurak faoliyatining samaradorligini ta’minlaydi. Har bir sikl yurakning elektr faolligi — sinoatriyal tugundan boshlab, atrioventrikulyar tugun, Gis tutami va Purkinye tolalari orqali boshqariladi. Maqolada yurak ritmini tartibga soluvchi omillar sifatida Frank-Starling qonuni, simpatik va parasimpatik asab tizimi, gormonal regulyatorlar, yurak mushaklarining cho‘zilishi va qon hajmining o‘zgarishi muhim omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Yurak siklidagi o‘zgarishlar yurak kasalliklari, aritmiyalar va yurak yetishmovchiligining patofiziologik asoslarini tashkil etadi. Ushbu jarayonlarni chuqur tushunish yurak faoliyatini diagnostika qilish va davolash strategiyalarini ishlab chiqishdamuhim ahamiyatga ega. Kalit so’zlar: yurak sikli, bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar sistolasi, diastola, sinoatriyal tugun, AV tugun, Purkinye tolalari, yurak ritmi, Frank-Starlingqonuni, vegetativ asab tizimi, adrenalin. Yurak sikli inson organizmida qon aylanishining markaziy elementi bo‘lib, yurakning bir marotaba to‘liq qisqarishi va bo‘shashishini o‘z ichiga oladi. Har bir yurak sikli davomida yurak bo‘lmachalari va qorinchalari muvofiqlashtirilgan tarzda ishlaydi. Yurak siklining asosiy bosqichlari bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar sistolasi va umumiy diastola bosqichlaridan iborat bo‘lib, bu jarayonlar yurak orqali qonning organizmga samarali tarqalishini ta’minlaydi. Yurak siklining davomiyligi yurak urish tezligiga bog‘liqbo‘lib, tinch holatdao‘rtacha 0,8soniyani tashkiletadi. Yurak sikli bo‘lmachalarning qisqarishidan boshlanadi. Bo‘lmachalar sistolasi taxminan 0,1 soniya davom etadi. Bu bosqichda qon bo‘lmachalardan qorinchalarga oqib o‘tadi. Bo‘lmachalar sistolasi tugagach, qorinchalar sistolasi boshlanadi. Bu bosqich taxminan 0,3 soniyani tashkil etadi va aynan shu paytda yurak qon bosimini oshirib, qonning katta va kichik qon aylanish doiralariga chiqarilishini ta’minlaydi. Qorinchalar sistolasi tugagandan so‘ng yurakning barcha qismlari dam oladi — bu umumiy diastola deb ataladi va u 0,4 soniya davom etadi. Diastola davomida yurak to‘liq bo‘shashadi, qon tomirlar orqali yurak bo‘lmachalariga oqib keladi va navbatdagi siklga tayyorgarlik boshlanadi. Yurak sikli qat’iy tartibda boshqariladi. Bu jarayon yurakning o‘zida joylashgan o‘ziga xos elektr impuls hosil qiluvchi tuzilmalarning ishtirokida sodir bo‘ladi. Yurakning elektr faolligi sinoatriyal (SA) tugun deb nomlangan joyda boshlanadi. Bu tugun yurakning tabiiy haydovchisi bo‘lib, u har bir yurak siklini boshlovchi impulsni hosil qiladi. SA tugun orqali impuls atrioventrikulyar (AV) tugunga, undan esa Gis tutami va Purkinje tolalari orqali qorinchalarga tarqaladi. Ushbu elektr impulslaryurak mushaklarining ritmikva muvofiqlashtirilgan tarzda qisqarishinita’minlaydi. Yurak siklining davomiyligi va yurak urish ritmi bir qator ichki va tashqi omillar ta’sirida tartibga solinadi. Ichki regulyatsiya mexanizmlariga yurak mushaklarining cho‘zilish darajasi va qon hajmining o‘zgarishi kiradi. Frank-Starling qonuniga ko‘ra, yurak mushak tolalari qancha ko‘p cho‘zilsa, ularning qisqarish kuchi ham shuncha yuqori bo‘ladi. Bu qon hajmi ko‘payganida yurakning kuchliroq qisqarishinita’minlaydi. Tashqi tartibga soluvchi omillar esa asosan vegetativ asab tizimi va gormonal regulyatsiya orqali amalga oshadi. Simpatik asab tizimi yurak urishini tezlashtiradi va qisqarish kuchini oshiradi. Bu stress, jismoniy faollik yoki xavotirli holatlarda yuzaga keladi. Parasimpatik asab tizimi, aksincha, yurak ritmini sekinlashtiradi. Vagustoniyali (parasimpatik faolligi kuchli) shaxslarda yurak urishi worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI sekin bo‘ladi. Bundan tashqari, adrenalin va noradrenalin kabi gormonlar yurakning qisqarish kuchi va ritmigata’sirqiladi. Yurak sikli va uni tartibga soluvchi omillar ko‘plab klinik holatlarda muhim diagnostik ahamiyatga ega. Masalan, yurakning elektr faolligidagi buzilishlar (aritmiyalar), yurak mushagining qisqarish qobiliyatining kamayishi (yurak yetishmovchiligi) va qon bosimi o‘zgarishlari yurak siklida yoki uni boshqaruvchi tizimlarda nosozlik borligini ko‘rsatadi. Elektrokardiografiya (EKG) yurakning elektr faolligini o‘rganish va yurak sikli davomida yuz beradigan patologik holatlarni aniqlashda asosiy usullardan biridir. Yurak siklining normal kechishi organizmning barcha a’zolari va to‘qimalarining yetarli miqdorda kislorod va ozuqa moddalari bilan ta’minlanishini kafolatlaydi. Shu sababli yurak faoliyatini, ayniqsa yurak siklining fazalari va tartibga soluvchi omillarini chuqur o‘rganish kardiologiya va terapevtik amaliyotda juda