OʻSIMLIK EKSTRAKTLARIDAN BIOLOGIK FAOL BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHDA YUQORI SAMARALI SUYUQLIK XROMATOGRAFIYA USULINING OʻRNI

Аннотация

This article discusses the use of the method of high-performance liquid chromatography (HPLC) in theanalysis ofbiologicallyactive compounds contained in plant extracts. Keywords:extraction, extract, detector, filtrate, mass spectrometry, eluent Sof birikmalar shaklida ham, standartlashtirilgan ekstraktlar shaklida ham dorivor oʻsimliklardan olingan tabiiy mahsulotlar kimyoviy tarkibi xilma-xilligi tufayli yangi dorilarni ishlab chiqarish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Butun dunyoda tabiiy mahsulotlardan terapevtik dori- darmonlarni izlashga, ayniqsa, isteʼmol qilinuvchi dorivor oʻsimliklarga boʻlgan qiziqish oʻsdi. Tibbiyotda foydalaniladigan oʻsimlik va oʻsimlik preparatlari turli xil biologik faol birikmalarni oʻz ichiga oladi. Oʻsimlik va oʻsimlik preparatlarida mavjud boʻlgan tarkibiy qismlarni tahlil qilishda ekstraksiya eng muhimusul hisoblanadi. Bugungi kunda yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi fan va texnologiyaning turli sohalarida keng qoʻllaniladigan usul hisoblanib, uning ahamiyati, ayniqsa, molekulyar biologiya, ifloslanishni nazorat qilish, shuningdek, kimyo, neft-kimyo, oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida judakatta. Yuqori samarali suyuqlik xromatografiya (YUSSX) – (High performance liquid chromatography (HPLC), Vыsokoeffektivnaya jidkostnaya xromatografiya (VEJX) tabiiy mahsulotlarni ajratish uchun universal, ishonchli va keng qoʻllaniladigan usuldir. Hozirda yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi rivojlanish tezligi boʻyicha instrumental usullar orasida birinchi oʻrinni egallab, hatto gaz xromatograąyasidan ham oshib ketdi. Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasining gaz xromatografiyasiga nisbatan eng muhim afzalligi shundaki, deyarli har qanday obyektni ularning fizik-kimyoviy xususiyatlariga, masalan, qaynash nuqtalariga yoki molekulyar ogʻirligiga hech qanday cheklovlarsizoʻrganish mumkinligida hisoblanadi. Moddalarning ajralish mexanizmiga koʻra yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasining quyidagi variantlari farqlanadi: asosiy namoyon boʻladigan molekulalararo oʻzaro taʼsirlarning tabiatiga muvofiq adsorbsion, boʻlinish, ion almashinish, chiqarib tashlash, xiral va boshqalar. YUSSX ining boshqa variantlari mavjud. Koʻpincha ajratish mobil va statsionar fazalarning turiga, shuningdek, aniqlanayotgan birikmaning tabiatiga qarab bir emas, balki bir vaqtning oʻzida bir nechta mexanizmlarbilan amalga oshiriladi. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI Hozirgi vaqtda ushbu usul oʻsimliklar sifatini tadqiqida turli xilanalitik usullardan afzal hisoblanadi. Tabiiy mahsulotlar koʻpincha faol moddani toʻliq tavsiflash uchun biologik tahlilda nisbatan ekstraktni baholashdan soʻng ajratiladi. Biologik faol moddalar koʻpincha ekstraktda faqat ikkilamchi komponent sifatida mavjud boʻlib, yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi bunday koʻpkomponentli namunalarni analitik tahlilqilish uchun judamos keladi. Kimyoviy ajratishni yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida amalga oshirilishi mumkin, chunki maʼlum bir birikmalar maʼlum bir ustun va koʻchma fazani hisobga olgan holda turli xil koʻchish darajalariga ega. Ajratish darajasi asosan turgʻun faza va mobil fazani tanlash bilan belgilanadi. Odatda, fitokimyoviy moddalarni aniqlash va ajratish izokratik tizim yordamida (bitta oʻzgarmas mobil fazali tizim yordamida) amalga oshirilishi mumkin. Organik erituvchining suvga nisbati vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turadigan gradiyentli elutsiya, ishlatilgan sharoitda ushlab turilishi bilan bir-biridan sezilarli farq qiladigan namunaning bir nechta tarkibiy qismi tekshirilsa maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin. Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida maʼlum birikmani tozalash yoki birikmani boshqa birikmalardan yoki ifloslantiruvchi moddalardan ajratish yoki ajratib olish jarayonini amalga oshirish mumkin. Har bir birikma maʼlum xromatografik sharoitlarda xarakterli choʻqqiga ega boʻlishi kerak. Nimani ajratish kerakligiga va namunalarning qanchalik chambarchas bogʻliqligiga qarab, xromatograf optimal ajratishni olish uchun tegishli mobil faza, oqim tezligi, mos detektorlar va ustunlarkabi shartlarni tanlashimumkin. Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida har qanday birikmani aniqlash uchun avval detektorni tanlanadi va optimal aniqlash sozlamalari uchun sozlanganidan soʻng, ajratish tahlilini ishlab chiqish kerak. Ushbu tahlilning koʻrsatkichlari shunday boʻlishi kerakki, xromatografda maʼlum namunaning sof choʻqqisi kuzatilishi kerak. Aniqlash choʻqqisi maʼlum ushlab turish vaqtiga ega boʻlishi va tahlil qilinadigan aniqlash darajalarida begona choʻqqilardan yaxshi ajralib turishi kerak. Yuqori sezuvchanlikka ega boʻlganligi uchun ham ultrabinafsha detektorlari barcha detektorlar orasida mashhurdirUvni aniqlashning yuqori sezgirligi, agar qiziqish birikmasi namunada faqat oz miqdorda boʻlsa, afzallikdir. Ultrabinafsha nur