MAKTABDA O‘QUVCHILARNING OG‘ZAKI VA YOZMA NUTQINI RIVOJLANTIRISH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish usullari, bu jarayonning bosqichlari va samarali metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash, so‘z boyligini oshirish va grammatik me’yorlarga amal qilish kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda qo‘llaniladigan o‘qitish metodlari ko‘rib chiqiladi. Amaliy darslar, topshiriqlar, bahs-munozara, insholar yozish, matn bilan ishlash, hamda muloqot kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiluvchi interfaol usullar tahlil asosida yoritilgan. Mazkur maqola til va adabiyot o‘qituvchilari, metodistlar hamda pedagoglar uchun amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Og‘zaki nutq, yozma nutq, muloqot madaniyati, so‘z boyligi, til o‘rgatish metodikasi, interfaol topshiriq, bahs-munozara, insho yozish, fikrlash, kommunikativ yondashuv, nutqfaolligi, grammatik me’yorlar Bugungi kunda umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish – ta’limning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki og‘zaki va yozma nutq – bu nafaqat til o‘rganish mezoni, balki o‘quvchining fikrlash darajasi, dunyoqarashi, ifoda uslubi va ijtimoiy faolliginingko‘rsatkichi hamdir. Zamonaviy jamiyatda erkin fikrlaydigan, o‘z fikrini asosli, ravon va aniq ifodalay oladigan shaxslarni tarbiyalash ta’limning ustuvor vazifalaridan biri sanaladi. Bu esa ta’lim jarayonida o‘quvchilarning muloqot kompetensiyasini, ya’ni aniq, lo‘nda va mazmunli gapira olish, yozma tarzda o‘zfikrini bayon qilaolish ko‘nikmalarini shakllantirishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan maktab ta’limida, ayniqsa ona tili va adabiyot darslarida og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlar, metodlar va texnologiyalarni qo‘llash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon o‘quvchilarda nafaqat tilga, balki fikrlashga, tinglashga, bahslashishga, yozishga, ifodali gapirishga o‘rgatadi. Ushbu maqolada o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirishga xizmat qiluvchi samarali usullar, amaliy dars namunalariga tayanilgan holda o‘rganiladi. Shuningdek, og‘zaki va yozma nutq o‘rtasidagi farq, ularning o‘zaro bog‘liqligi va didaktik integratsiyasi haqida ham tahliliyfikrlar beriladi. Maqolada maktab ta’limi jarayonida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishga oid yondashuvlar tavsifiy, kuzatuv, amaliy-pedagogik, hamda tajriba-eksperimental metodlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida 6–9-sinflar ona tili va adabiyot darslarida olib borilgan o‘quv mashg‘ulotlari, o‘quvchilarning yozma ish namunalari, og‘zaki javoblari va muloqotdagi faolligi asos qilib olindi. Metodik yondashuvlar quyidagilardan iborat: 1. Og‘zakinutqni rivojlantirish usullari: Hikoya qilish vavoqeani qaytaso‘zlash; o Bahs va munozaralarda ishtiroketish (muammoli savollarga javobtopish); o Rollio‘yinlar vadramatizatsiya; o Nutqiy mashqlar: ta’riflash, solishtirish, izohlash; o worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI Audio-matnlar asosidaog‘zakiifodani mashq qilish. o 2. Yozmanutqni rivojlantirishusullari: Insho yozish (erkin mavzularda, obrazga taqlidan, ijtimoiy-hayotiy asosda); o Matnni tahlil qilish vaqisqacha bayon etish; o Lug‘at boyligini oshirishga qaratilgan topshiriqlar; o Tahrir va korrektura mashqlari; o So‘zva gap tuzish, murakkab gaplardan foydalanish amaliyoti. o 3. Tajriba asosidataqqoslash: Bir guruhga og‘zaki va yozma mashqlar berilib, ikkinchi guruhga faqat grammatik o topshiriqlarberildi. Dars yakunida o‘quvchilarning fikr ifodalash sifati, mazmunlilik, aniqlik va o mantiqiylik darajalari solishtirildi. Tadqiqot va amaliy kuzatuvlarnatijasidaquyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1. O‘quvchilarning og‘zaki nutqi faol ravishda shakllanishi uchun interfaol metodlar – bahs, rolli o‘yinlar, muloqotlimashqlar samarali bo‘lib chiqdi. O‘quvchilarning so‘z boyligi vagap tuzish qobiliyati aniq ko‘tarildi. o Ular o‘zfikrini dalil bilan asoslashga, mustaqilgapirishga intilaboshladi. o 2. Yozma nutqni shakllantirishda insholar, matn tahlili, ijodiy yozuv mashqlari ayniqsa foydali bo‘ldi. O‘quvchilarda mazmunli, mantiqiy va grammatik jihatdan to‘g‘ri matn tuzish o qobiliyati rivojlandi. Insho turlarini (ta'rifiy, mulohazaviy, hikoyaviy) amalda qo‘llash ularda yozma o ifodaning turlarini tushunishga yordam berdi. 3. Tajriba sinovlarida nutqiy topshiriqlar qo‘llanilgan guruh o‘quvchilari grammatik topshiriqlarginabajargan guruhga nisbatan 25–30%yuqori natijalarga erishdi. Bu natijalar o‘quvchilarning faolligi, qatnashish darajasi va mustaqil fikr bildirishi o orqali aniqlandi. 4. Maktabdagi darslarda faqat nazariy bilim emas, balki amaliy nutqiy mashqlar orqali o‘quvchining shaxsiy fikrini ifodalash, tahlilqilish vabaholash ko‘nikmalari shakllanmoqda. 5. Og‘zaki va yozma nutq bir-birini to‘ldiruvchi ikki asosiy kompetensiya bo‘lib, ularni integratsion asosda rivojlantirisheng samaral