ЯНГИ ЛОЙИҲАЛАР БОШҚАРУВИДАГИ ИҚТИСОДИЙ ДАСТАКЛАРНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Аннотация

Янги лойиҳалар ва уларни амалга ошириш орқали нафақат иқтисодий балки, ижтимоий, сиёсий, экологик, техник, технологик муаммоларни ҳам ҳал қилиш имкони туғилади. Янги лойиҳаларни дастлабки таҳлилини амалга ошириш, молиялаштириш, ишга тушириш, самарадорлигини баҳолашда ягона мезонларни белгилаш жуда қийин. Чунки унга таъсир этувчи бирликлар нихоятда мураккаб ва ранг баранг. Шу сабабли, янги лойиҳаларни амалга оширишда қатор муаммоларга дуч келинмоқда. Мазкур мақолада ана шундай муаммоларнинг биттаси яъни лойиҳа бошқарувининг муҳим дастаги ҳисобланган бухгалтерия ҳисоби, таҳлил ва аудитга тегишли бўлган айрим жиҳатларига тўхталиб ўтилган. Калит сўзлар: янги лойиҳа, лойиҳа бошқаруви, иқтисодий дастак, лойиҳа қуввати, лойиҳа қувватдан фойдаланиш, лойиҳа харажатлари, экологик харажатлар, экологик харажатлар бўйича резервлар, лойиҳалар самарадорлиги Кириш(Introduction) Бозордаги маҳсулот(товар, иш ва хизмат)ларга бўлган талаб ва таклифтез ўзгараётган бир шароитда замонавий ва экологик тоза маҳсулотларга бўлган талаб ортибортиб бормоқда. Бу эса, янги лойиҳаларни ишга тушириш орқали кам харажат талаб этадиган, арзон ва сифатли, мутлақо янги, замон талабларига мос келадиган, энг асосийси - экологик тоза маҳсулотларни ишлаб чиқаришни тақазо этади. Бунда, амалга оширилаётган лойиҳанинг атроф-муҳитга таъсирини ҳамда экологик харажатларини ҳисобга олган ҳолда уларнинг самарадорлигини баҳолаш жуда муҳим ҳисобланади. Бунинг учун албатта, илм-фан, таълим ва саноат ўртасидаги ҳамкорликни, интеграцияни кучайтириш лозим. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 6 июлдаги ПФ-165-сон Фармонида иқтисодиётнинг реал секторида илмий ва инновацион ишланмаларни тижоратлаштириш даражаси, илм-фан, таълим ва саноат ўртасидаги ҳамкорлик алоқалари нисбатан паст бўлиб қолаётганлиги алоҳида таъкидланган. Шу жиҳатдан, стратегик ривожланишнинг муҳим йўналишларидан бири сифатида, янги турдаги маҳсулотлар ва инновацион технологиялар яратишнинг ғоядан www.wsrjournal.com 3 6 2 Volume-23_Issue-2_January -2024 World scientific research journal якуний истеъмолчигача бўлган комплекс тизимини таъминлаш вазифаси қўйилган. Шунингдек, янги илмий ишланма ва технологиялар яратиш, лойиҳаларни молиялаштиришнинг янги тизимларини ишлаб чиқиш, янги лойиҳаларда инновацияларни жорий қилиш, ҳудудларда ўзлаштириладиган инвестиция лойиҳаларини технологик ечимлар билан тўлдириш, уларнинг экологик жиҳатларига алоҳида эътибор бериш масалалари долзарблигича қолмоқда. Янги лойиҳаларни рағбатлантириш ҳамда инвестиция муҳитининг жозибадорлигини янада ошириш, ҳудудларда тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришга кўмаклашиш ҳамда, янги ташаббус ва лойиҳаларни молиялаштириш тизимини такомиллаштириш мақсадида сўнгги йилларда бир қатор меъёрий ҳужжатлар қабул қилинди. Хусусан, 2022 йил 07 сентябрдаги «Ўзбекистон Республикасининг тўғридан-тўғри инвестициялар жамғармаси фаолиятини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-215-сон фармон бунга мисол бўлади. Шунингдек, 2030 йилгача бўлган даврда Ўзбекистон Республикасининг “Атроф муҳитни муҳофаза қилиш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 30.10.2019 йилдаги ПФ-5863-сон Фармонида иқтисодиётнинг барча секторларида экологик жиҳатлар ҳисобга олинишини таъминлаш чораларига, экотизимларнинг қайта тиклаш имкониятлари ва эҳтимолий сиғимини ҳисобга олган ҳолда, алоҳида лойиҳаларнинг атроф муҳитга таъсирини баҳолашга, хўжалик фаолияти натижасида атроф муҳитга етказилган зарарни ҳисоблашнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш масалаларига алоҳида эътибор берилган. Материал ва Метод(Materials and Methods) Бугунги кунда фойда олишни кўзлаган ҳар бир инвестор турли лойиҳаларга ўз ресурсларини инвестиция қилишни мақсад қилади. Инвестор у ёки бу инвестиция лойиҳасини амалга ошириш бўйича қарор қилишда турли мақсадларни кўзлайди. Савчук В. П. "Инвестиция лойиҳаларини тайёрлаш ва таҳлил қилиш" китобида инвестиция лойиҳасини амалга ошириш бўйича учта асосий мақсадни кўрсатади: моддий-техник базани янгилаш, янги турдаги маҳсулотларни яратиш ва корхона ишлаб чиқариш имкониятларини кенгайтириш [6]. Янги лойиҳалар янги турдаги маҳсулотларни яратиш орқали амалга оширилади, бунда янги ишлаб чиқариш корхонлари ёки мавжуд корхоналарда янги маҳсулотлар ишлаб чиқариш ташкил этилади. Бочаров В. В. фикрича инвестиция лойиҳасининг объекти сифатида ушбу лойиҳани амалга ошириш, катта ҳажмда капитал харажатлар (ҳам молиявий ҳам меҳнат) талаб қиладиган ҳар қандай лойиҳа тушунилади. Инвестицион лойиҳалар бошқа www.wsrjournal.com 3 6 3 Volume-23_Issue-2_January -2024 World scientific research journal камроқ ресурсларни талаб қиладиган лойиҳалардан кўпинча оммавийлиги ва нисбатан кўпроқ харажатлар миқдори билан фарқланади[7]. Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг Қонунида (25.12.2019 й. N ЎРҚ-598) инвестиция лойиҳасига иқтисодий, ижтимоий ва бошқа фойда олиш учун инвестицияларни амалга оширишга ёхуд жалб этишга қаратилган, ўзаро боғлиқ бўлган тадбирлар мажмуи дея тариф бери