ЎЗБЕКИСТОНДА ЎЗИНИ ЎЗИ БАНД ҚИЛИШ: РИВОЖЛАНИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ ВА СОЛИҚ ТИЗИМИДАГИ ЎРНИ

Аннотация

This article analyzes the features of taxation of self-employed persons, the legislation of our country, world experience and develops appropriate proposals and recommendations. Key words: income from professional activities, self-employment, temporary work permit, preferential tax rate. Халқаро молия фонди (IMF)нинг ҳисоботига кўра, бугунги кунда дунѐда 90 фоиз корхоналар кичик ва ўрта бизнесга тегишли бўлиб, улар бутун дунѐнинг 63 фоиз аҳолисини иш билан таъминламоқда, шунингдек ривожланган мамлакатларда хусусий тадбиркорликнинг ҳиссасига ялпи ички маҳсулотнинг 60 фоизи ва банд бўлган аҳолининг 50 фоиздан ортиқ қисми тўғри келмоқда. Ўзбекистон Республикасида ўз-ўзини иш билан таъминлайдиган шахсларнинг солиққа тортиш тизими ривожланиш тарихи таҳлилига асосланиб, 2020 йилда жорий этилган ўзини ўзи банд қилган шахсларни солиққа тортиш тизимини таҳлил қилиб, унинг солиқ тизимидаги ўрнини кўриб чиқамиз. Ўзбекистон Республикасида аҳолини иш билан таъминлаш, меҳнат бозорин ривожлантириш, ишсизликни камайтириш ва бу орқали иқтисодиётни юқори ўсиш суръатларини таъминлаш каби муаммолар республикамиз олимлари томонидан кенг тадқиқ этиб келинмоқда. Ушбу мавзуларда тадқиқот олиб борган олимларимиздан Ш.Р.Холмуминов, К.З.Хомитов, Н.У.Арабов, А.Б.Хайитов, Ж.Х.Бобаназарова[1]лар ўзларининг илмий ишларида иқтисодиётни www.wsrjournal.com 3 8 7 Volume-23_Issue-2_January -2024 World scientific research journal модернизация қилиш шароитида меҳнат бозорини иқтисодий модделлар ва анализлар орқали таҳлил қилиб хулосалар берганлар. П.М.Қаршибаевич, Усмонов Ямуродбек Дусмурот ўғли, Латипов Ашур Али Рустам ўғли ўзларининг ёндашувларида қишлоқ аҳолисининг камба- ғаллигини қисқартиришда иш билан бандлигини таъминлаш имкониятлари ўрганиб чиқилган. Шу билан биргаликда ишга жойлаштириш ва бандликни таъминлаш билан камбағалликни қисқартириш имкониятлари ҳам кўрсатиб ўтилган[2]. Рус олими Н.Е.Савенко ўзининг илмий ишларида ўзини ўзи банд қил-ган шахсларни махсус солиқ режимида кенг категория сифатида ўрганиб чиқди. Шунингдек “Профессионал фаолиятдан олинадиган даромад” тушун-часини изоҳлаб ёритиб ўтган [3]. Ш.Х.Дусияров томонидан ўзини ўзи банд қилишнинг бугунги кундаги амалиёти кенг ёритиб ўтилган [4]. Ф.А.Файзиев томонидан хизмат кўрсатишни рақамли трансформа- циялаш орқали ўзини ўзи банд қилганларни солиққа тортиш амалиётини кенг қўллашни тавсия этган [5]. Ўзбекистон Республикаси солиқ тизимида ўзини ўзи банд қилганлар- нинг таъсирини аниқлаш учун олдин унинг мамлакатимиздаги эволюцион ривожланишини кўриб чиқишимиз лозим. Ўзбекистонда ўзини ўзи иш билан таъминлашнинг пайдо бўлишининг бошланиши 1990 йилларга тўғри келади. Айнан ўша пайтда саноат ва қишлоқ хўжалиги корхоналари ёпила бошлади, бу эса фуқароларни ҳеч бўлмаганда даромад келтирадиган иш қидиришга мажбур қилди. Шундай қилиб, ўзини ўзи иш билан таъминлаш аҳолининг ташқи муҳитнинг салбий таъсирига ижтимоий- иқтисодий мослашуви шаклларидан бири бўлди. Ўзини ўзи иш билан таъминлашнинг кенгайишининг асосий сабаблари сифатида ишсизлик кўрсаткичларининг ўсиши, ишсизлик муаммосини ҳал қилишда фуқароларнинг тадбиркорлик ташаббусларини давлат томонидан етарли даражада қўллаб- қувватланмаганлиги деб ҳисоблаш мумкин. Қонунчиликда биринчи марта ўзини ўзи банд қилиш бўйича кўрсатма-лар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 5 мартдаги “2019 йилда аҳоли бандлигини таъминлаш ва янги иш ўринларини ташкил этиш бўйича давлат буюртмаси тўғрисида” ги ПҚ-4227-сонли Қарорида кўрсатиб ўтилди. Унга асосан Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги Давлат солиқ қўмитаси билан биргаликда икки ой муддатда ўзини ўзи банд қилиш учун вақтинчалик меҳнат гувоҳномасини ишлаб чиқиш, бунда гувоҳнома эгаларига рағбатлантирувчи имтиёзларни жорий этиш тартиби юзасидан Вазирлар Маҳкамасига таклиф киритиш вазифалари бериб www.wsrjournal.com 3 8 8 Volume-23_Issue-2_January -2024 World scientific research journal ўтилди. Имтиёзларни берилишида қуйидагилар ҳам назарда тутилиши белгилаб қўйилди: - ўзини ўзи банд қилган фуқаролар томонидан вақтинчалик меҳнат гувоҳномаси учун тўлов амалга оширилган даврни меҳнат стажига киритиш; - пенсия олиш ҳуқуқи юзага келгандан сўнг, вақтинчалик меҳнат гувоҳномаси орқали ўзини ўзи банд қилган фуқароларга пенсия тайинлаш тартибини жорий этиш; 2019 йил 9 июлда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкама- сининг “Ўзини ўзи банд қилган фуқаролар учун вақтинчалик меҳнат гувоҳ- номасини жорий этиш тўғрисида” ги 566-сон қарори эълон қилинди. Қарорга асосан: - 2019 йил 1 сентябрдан бошлаб ўзини ўзи банд қилган фуқароларга вақтинчалик меҳнат гувоҳномалари, уларнинг эгаларига меҳнат стажини ҳисобга олиш ва рағбатлантирувчи имтиёзлардан фойдаланиш ҳуқуқи бери- лишини назарда тутадиган тартиб жорий қилинди. Қарорга асосан ўзини ўзи банд қилган фуқароларга вақтинчалик меҳнат гувоҳномаси бериш тартиби тўғрисидаги Низом тасдиқланди. - ўзини ўзи банд қилган фуқароларга вақтинчалик меҳнат гувоҳнома-лари бериладиган фаолият (хизматлар, ишлар) турлари рўйхати тасдиқлан-ди. Қ