Японская культура и языковой ландшафт в контексте западной культуры

Аннотация

This article is about Japanese culture and Japanese. Today, modern linguistics focuses on studies of the worldview of people and the linguistic picture. Numerous factual materials have been collected to study these issues in various languages and cultures, including the Japanese language and culture. At the same time, there is no clear idea of what factors lead to each individual language and culture, when the language affects the moral of people or vice versa. The first steps are being taken to study the Japanese landscape of the world, but it has also been described in detail in various approaches. Keywords and expressions: Japan, Western countries, dialect, culture, linguistics, semantics, genre, official letter. Ҳар бир халқнинг дунё манзараси унинг тили билан чамбарчас боғлиқдир. Ҳар бир тил дунёни ўзига хос шаклда бўлакларга ажратади ва турли даражадаги батафсиллик билан тавсифлайди. Бугунги кунда замонавий тилшуносликда халқларнинг дунё манзараси ва тил манзараси масалалари бўйича тадқиқотлар амалга оширилмоқда. Зеро, халқларнинг тилларини, тил бойлигини ўрганиш уларнинг дунё ҳақидаги тасаввурини аниқлаш имконини яратади. Зеро, В. фон Гумбольдт ёзган эди: «Бутун тил яхлитлигича инсон ва табиат орасида туради ҳамда унга ички ва ташқи томондан таъсир қилади... ҳар бир тил у оид бўлган халқни, атроф- муҳитни ифода этади. Одам ўша муҳитдан чиққан заҳоти бошқа тил муҳитига қиради».1 ХХ асрнинг 30–йилларида тилнинг инсоннинг дунё ҳақидаги тассаввурларига таъсири ҳақида америкалик маданиятшунос ва олим Э. Сепир ва унинг шогирди Б. Уорфнинг қарашлари 1 Гумбольдт Вильгельм фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984. С. 80. 52 S H ARQ MAS H ’ ALI илгари сурилган. Япон тили учун дунёнинг бўлиниши ҳақидаги масала йирик тилшунос олим Киндаити Харухико1 томонидан ХХ асрнинг 50 йилларида кўтарилган. Турли тиллар ва маданиятлар, хусусан, япон тили ва маданияти бўйича мазкур маса- лаларнинг ўрганилиши юзасидан кўплаб фактик материал тўпланган, бироқ уларни таҳлил этувчи қатъий илмий метод ҳали мавжуд эмас. Шу билан бирга, ҳар бир тил ва маданият бўйича алоҳида олинганида қайси омил етакчи бўлиши ҳақида, яъни қачон тил инсонлар ахлоқига таъсир қилиши, ёки аксинча, қайси ҳолатда тил хусусиятлари ҳаёт шарт–шароит- ларидан келиб чиқиши масаласида ҳам аниқ бир қараш йўқ. Дунёнинг япон тили манза- расини тадқиқ этиш масаласи борасида илк қадамлар ташланмоқда, аммо бу йўналишда ҳам турлича ёндашувлар юзага келган. Уорфнинг одамлар хулқ–атвори уларнинг тилига боғлиқ, деган гипотезаси замонавий тилшуносликда, хусусан, япон тилшунослигида ҳам фаол муҳокама қилинмоқда, бироқ бу гипотезани тасдиқланган ёки инкор этилган, деб бўлмайди2. Япон тилшунослигида бу ғоя, айниқса, кенг тарқалган. Япон оммавий онгига берилаётган катта аҳамият Уорфнинг юқо- рида айтилган фикрига тўла мос келади. Ҳар бир миллат, ҳар бир халқ ва ҳар бир тилнинг ўзига хос хусусиятлари бўлади. Масалан, америкаликларда исм фамилиядан аввал туради, манзил ҳақидаги маълумот исм ва фамилиядан бошланади, мамлакат ҳақидаги маълумот энг охирида берилади. Япон тилида эса аксинча, худди ўзбек тилидаги сингари, аввал мамлакат номи келтирилади, исм ва фамилия энг охирида туради. Инглиз тилидаги урғу сўзларни аниқ ажратиб талаффуз қилишга имкон беради. Япон тилидаги мусиқий урғу эса сўзларни бирлаштириб талаффуз қилишга йўл очади. Инглизча сўзларнинг алоҳида талаффуз қилиниши артикллар ва бош ҳарфларни қўллаш орқали кучайтирилади, бундай ҳолат япон тилида мавжуд эмас. Қайд этилган ушбу ҳолатлар ҳақиқатдан ҳам инглиз ва япон тилларига хос. Шундай бўлишига қарамай, кўрсатилган тафовутлар олдиндан белгиланган икки фикрни исботлаш сатиш учун танланган. Биринчиси – инглиз тили учун бўлакни ажратиб бериш муҳим аҳамият касб этади. Япон тили учун эса бутунни ифодалаш аҳамиятлидир. Бундан ташқари, инглиз тили- да гап бўлаклари бир–биридан япон тилидагига нисбатан қатъий ажратилган. Япон тили дунёни яхлитлигича кўради, бу тилга аниқлик ва эмоционаллик хосдир; инглиз тилига дунёни бўлакларга, қисмларга тақсимлаш кўриш хос бўлиб, шу билан бирга, индивидуал, айниқса, эгоцентрик (ҳаттоки биринчи шахс олмоши катта ҳарф билан ёзилади) ибтидони ажратиш, мавҳумлик ва мантиқийлик хосдир. Ёки, масалан, Америка ва Канада компаниялари тор доирадаги мутахассисларни ишга олишади, япон фирмалари, садоқатли, ҳар қандай ишни бажаришга тайёр ходимларни афзал кўришади. Америкаликларнинг ташриф қоғозида инсоннинг касби албатта кўрсатилади, японлар ташриф қоғозларида эса аксарият ҳолларда фақат фирма кўрсатилади. Христиан- лик монотеистик бўлса, синтоизм политеистикдир, Японияда турли хилма-хил динлар ўзаро тинч-тотувликда мавжуд бўлса, Ғарбда бундай нарса кузатилмайди. Ғарб мамлакатларида қабр тошларида доимо дафн этилганларнинг исми–шарифи, туғилган ва оламдан ўтган санаси ёзилса, японлар қабр тошларида фақатгина оилавий фамилия ёзилади. Бундан мазкур мамлакатлар устивор йўналишлари тўғрисидаги хулоса қилиш мумкин: Америка ва 1 Kindaichi Haruhiko. The Japanese Language. Tokyo, 1978. Р. 4