ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИНИ ҚЎЛЛАШНИНГ ХАЛҚАРО АМАЛИЁТДАГИ МОДЕЛЛАРИ

Аннотация

The article provides an in-depth study of best practices in the application of value added tax (VAT). The results of this study are intended to guide tax authorities and businesses in optimizing their approach to VAT. Key words: taxes, value added tax, progressive, regressive, consumption tax Кириш Қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) ишлаб чиқариш ва тақсимлаш занжирининг ҳар бир босқичида ундириладиган истеъмол солиғи. 1950 йилларда Францияда пайдо бўлган ҚҚС ўша пайтдан бери жаҳон миқёсида мавқега эга бўлди, аксарият мамлакатлар уни солиқ тузилмаларига киритдилар. ҚҚСнинг ҳамма жойда мавжудлиги унинг турли хил иқтисодий шароитларда мослашувчанлиги ва самарадорлигини таъкидлайди.1 ҚҚС давлат молиясининг ажралмас қисмига айланиб бораётганлиги сабабли, даромадларни шакллантириш ва иқтисодий ўсиш учун мақбул натижаларни таъминлаш учун унинг қўлланилишини синчиклаб кўриб чиқиш зарур. ҚҚС тизимларига хос бўлган мураккабликлар ва доимий ривожланиб бораётган глобал иқтисодий манзара солиқ маъмуриятчилигига йўл-йўриқ кўрсатиши мумкин бўлган энг яхши амалиётларни синчковлик билан ўрганишни талаб қилади. Мамлакатлар доимий равишда солиқ тизимларини оптималлаштиришга интилаётган бир пайтда, ҚҚСни қўллаш бўйича хорижий давлатларнинг илғор тажрибаларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Ушбу тадқиқотимизда турли мамлакатлар томонидан ҚҚС тизимларининг 1 Adurahimov, A. Z., & Ergashov, I. O. (2023). kichik biznesga qanday yengilliklar beriladi, kimlar 20 mln yoki 30 mln to ‘lasa soliq hisobotini yuritishi shart emas, 2023 yilgi soliq o ‘zgarishlari. ijodkor o'qituvchi, 3(32), 30-32. www.wsrjournal.com 2 0 6 Volume-26_Issue-2_April -2024 World scientific research journal самарадорлигини ошириш учун қабул қилинган баъзи асосий стратегия ва ёндашувларни кўриб чиқамиз. Асосий қисм Қўшилган қиймат солиғини моҳиятини янада кенгроқ англаш учун илмий тадқиқотларни кўриб чиқишимиз лозим. Бу эса ушбу солиқ турининг аҳамиятини ва бошқа мамлакатлардаги тажрибасини кенгроқ тушунишимизга имкон беради. Хусусан, иқтисодиётнинг тарихига назар соладиган бўлсак, солиққа тортишнинг асосий принципи прогрессив солиқни тўлаш қобилиятидир, яъни юқори даромадли шахслар кам даромадли шахсларга қараганда кўпроқ солиққа тортилиши керак (Смит, 1776). ҚҚС регрессив таъсирга эга бўлса, у бойликни бойлардан бахтсизларга қайта тақсимлаш мақсадини бузади ва кам даромадли турмуш даражасини ёмонлаштиради. Бу нима учун ҚҚС ҳукуматига эга бўлган бир нечта давлатлар хизматлар ва товарларга истиснолар рўйхатини ёки барча учун мажбурий бўлган асосий хизматлар ва товарлар учун ноль ставка ҚҚСни амалга оширишини тавсифлайди (Сноссен, 1992). Баъзи мамлакатлар солиқ адолатлилигини таъминлаш учун тўлов қобилияти принципи билан кафолатланганидек, исрофгарчиликка тегишли товарларга нисбатан ҚҚС ставкаси ёки жорий ставкадан юқорироқ ставка қўлланилишини истисно қилади. Шундай қилиб, ҚҚС тизимини жорий этиш ёки ислоҳ қилиш учун ҳаракат қилганда, улар тизим регрессив эмаслигини ва кам таъминланган уй хўжаликларини янада қашшоқлаштирмаслигини таъминлаши керак (Алавуотунки ва бошқ., 2019). ҚҚС тизимлари турли мамлакатларда сезиларли даражада фарқланади, улар фаолият юритадиган турли иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий муҳитларни акс эттиради. Ушбу алоҳида моделларни чуқур таҳлил қилиш ҳар бирига хос кучли ва заиф томонларини аниқлаш учун жуда муҳимдир. ҚҚСни уйғунлаштириш модели. Европа Иттифоқи доирасида ягона ички бозорни ривожлантириш учун аъзо давлатлар ўртасида ҚҚС тизимини уйғунлаштириш бўйича биргаликда ҳаракат қилинди. Ушбу модель ҚҚС ставкалари ва солиққа тортишда изчилликни таъкидлайди, трансчегаравий савдода ишқаланишни камайтиради. Ушбу ёндашувнинг кучи унинг турли иқтисодиётлардаги бизнес учун тенг шароит яратиш қобилиятидадир. Бироқ, аъзо давлатлар ўртасидаги иқтисодий номутаносибликларни бартараф этишда қийинчиликлар юзага келади, чунки ягона ўлчамли ёндашув тўлиқ мос келмаслиги мумкин.2 Истеъмолга асосланган модель. Сингапурнинг ҚҚС тизими кўпинча соддалиги ва самарадорлиги учун мақтовга сазовор. Солиқлар биринчи навбатда товарлар ва хизматларнинг якуний истеъмолидан олинадиган истеъмолга асосланган ёндашув ишлаб чиқариш ва савдодаги бузилишларни минималлаштиради. Ушбу модель ортиқча истеъмолни тўхтатиб, жамғарма ва инвестицияларни рағбатлантиради. Унинг афзалликларига қарамай, танқидчилар бундай тизимлар кам таъминланган уй хўжаликларига номутаносиб 2 Adurahimov, A. Z., & Ergashov, I. O. (2023). ta’limda texnalogiyalarni qo ‘llash hamda xorijiy tillarni o ‘rgatish orqali mutaxassislarni malakali kadr sifatida chiqarish islohatlari. scientific approach to the modern education system, 2(18), 62-64. www.wsrjournal.com 2 0 7 Volume-26_Issue-2_April -2024 World scientific research journal таъсир кўрсатиши ва бир-бирини тўлдирувчи ижтимоий сиёсатни талаб қилишини таъкидлайдилар. Товар ва хизматлар солиғи модели. Австралиянинг товар ва хизматлар солиғини қабул қилиши истеъмол солиғининг кенг қамровли моделини ифодалайди. Унинг кенг базаси ва нисбатан паст даражаси иқтисодий фаолия