NOMODDIY AKTIVLAR AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

The article describes the purpose of the audit of intangible assets, its implementation, the sequence of the audit and the organization of the audit based on international standards. Key words: intangible assets, audit sequence, audit stages, international standard. Dunyo mamlakatlarida ilmiy-texnik salohiyat yuqori sur’atlarda rivojlanayotgan bir davrda mazkur ilmiy-texnik salohiyatning tarkibiy qismi hisoblangan nomoddiy aktivlarni ishlab chiqarish, xizmatlar sohasiga joriy etish darajasi o’sib bormoqda. Mamlakatlarda innovasion faoliyatni baholovchi muhim ko’rsatkichlardan biri innovasiyalarga sarflanayotgan mablag’larning mamlakat yalpi ichki mahsulot qiymatiga nisbatidir. 2021 yilda barcha kompaniyalarning nomoddiy aktivlari qiymati 74 trillion dollarga yetdi: yuqori va o‘rta daromadli mamlakatlar orasida nomoddiy aktivlardan faol foydalanadigan korxonalarning aksariyati mos ravishda AQSh va Xitoyda joylashgan. «McKinsey» global institutini 2017 yil yakunlari bo’yicha innovasiyalarni joriy etish yuzasidan bergan hisobotiga ko’ra innovasiyalarga qilinayotgan xarajatlarni YaIMga nisbati Rossiyada 2,2 foizni, Xitoyda 12,7 foizni, AQShda 21,7 foizni, rivojlanayotgan davlatlardan Xindistonda 3,3 foizni, Braziliyada 2,8 foizni tashkil etgan.» Bu ko’rsatkich O’zbekistonda 0,2 foizni tashkil etmoqda. Mazkur sohada Shvesariya, AQSh, Isroil davlatlari yetakchilik qilmoqdalar. Yuqori qo’shilgan qiymatli mahsulot ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish negizida nomoddiy aktivlar alohida ahamiyat kasb etadi. Nomoddiy aktivni auditorlik tekshiruvining maqsadi nomoddiy aktivga tegishli bo’lgan amaldagi qonunchilikka rioya qilinishi, nomoddiy aktivni sotib olishda www.wsrjournal.com 1 7 7 Volume-26_Issue-3_April -2024 World scientific research journal to’lovlar va mukofotlar, ganararlar shuningdek, vujudga keladigan soliqlar va yig’imlarni to’g’ri hisoblanishi ustidan nazorat qilishdan iboratdir. Nomoddiy aktivni auditorlik tekshiruvidan o’tkazishning maqsadi Mamatov Z.T. ning fikricha quyidagilarni aniqlashdan iborat: 1.Nomoddiy aktivlar mavjudligi ustidan nazorat o’rnatilishini aniqlash (mulkiy obyektlarni nomoddiy aktivlar qatoriga olib borishning to’g’riligi; mavjudligini va muomalalarni hujjatlashtirishning to’g’riligini tekshirish; nomoddiy aktivlarni baholashning to’g’riligini tekshirish; inventarizasiya qilish; hisobot ko’rsatkichlarining sintetik va analitik hisob ma’lumotlariga mosligini aniqlash); 2.Sintetik hisobni yuritish, nomoddiy aktivlarning kirimi va chiqimiga doir muomalalarni soliqqa tortishning to’g’riligini tekshirish (nomoddiy aktivlar kirimi va chiqimiga doir muomalalarni sintetik hisob registrlarida aks ettirilishi; nomoddiy aktivlar kirimga olinishi va chiqim qilinishiga doir muomalalarni soliqqa tortish masalalari); 3.Nomoddiy aktivlarga amortizasiya hisoblash va hisobda aks ettirish (foydali xizmat muddatini belgilashning asoslanganligi; amortizasiya hisoblashda qo’llanilgan usullarning qonuniyligi va asoslanganligi; amortizasiya ajratmalarining hisobda aks ettirilishi). Yuqorida keltirilgan masalalar bo’yicha yetarli ma’lumotlarga ega bo’lish auditorga nomoddiy aktivlar hisobining holatini mustaqil baholash va qoida buzarliklar hamda amaldagi qonunchilik va belgilangan qoidalardan chetga chiqishlarni aniqlashga imkon beradi. Auditor nomoddiy aktivlar auditini vazifalari quyidagilardan iboratdir Tulaxodjayeva M.M., Ilxomov Sh.I., Axmadjonov K.B. va “Audit” darsligida quyidagicha ko’rsatilgan:. - nomoddiy aktivlarni hisobga olinishi va ular bilan bog’liq muomalalarni soliqqa tortilishi asosiy me’yoriy xujjatlarga muvofiqligini tekshirish; - kompaniyaning hisob siyosati to’g’risidagi buyrug’i (farmoyishi) (nomoddiy aktivlar hisobiga taalluqli qismi) ni tekshirish; - nomoddiy aktivlar sintetik va analitik hisobi bo’yicha kompaniyada qo’llaniladigan hisob registrlarini tekshirish; - nomoddiy aktivlarga taalluqli muomalalarni hisobga oladigan dastlabki hujjatlarni tekshirish; - buxgalteriya hisobotlarini tekshirish. Bizning fikrimizcha nomoddiy aktiv auditining vazifalari quyidagilardan iborat:  korxonada nomoddiy aktivning turi va shakli bilan tanishish;  korxonada nomoddiy aktiv egalari bilan hisob-kitoblarning turi va shakli bilan tanishish;  nomoddiy aktiv egalariga amalga oshirilgan hisoblashishlar va to’lovlarni xamda ularni buxgalteriya xisobida to’g’ri aks ettirilishini tekshirish; www.wsrjournal.com 1 7 8 Volume-26_Issue-3_April -2024 World scientific research journal  nomoddiy aktiv hisobining analitik va sintetik xisob tizimlarini baxolash;  nomoddiy aktiv bo’yicha majburiyatlarga oid moliyaviy hisobotda keltirilgan ma’lumotlarning joriy hisob ma’lumotlariga mosligini tekshirish va ularning to’g’riligiga xolisona baho berish;  buxgalteri balansi ma’lumotlarini tekshirish;  auditorlik taxlili usulidan foydalanib korxonada nomoddiy aktiv obyektlarini to’g’ri hisobga olinishi buyicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Buxgalteriya hisobining schyotlar rejasida korxonaga mulkiy h