ТАБИАТГА ЭСТЕТИК МУНОСАБАТНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА ЭКОЛОГИК ОНГ ВА МАДАНИЯТНИ, ИМКОНИЯТЛАРИ ВА ВАЗИФАЛАРИ

Аннотация

Мақолада, Жамият экологик онги ва маданияти асосида табиатга эстетик муносабатни шакллантириш мураккаб ижтимоий жараён бўлиб, бир томондан, биосфера табиий экологик мувозанатни тиклашга доир тарихий тажрибаларни умумлаштириб, табиий атроф-муҳитни муҳофаза қилиш амалий фаолиятини ташкиллаштириш ва бошқариш амалиёти бўлса; табиатга маънавий-эстетик муносабатни реалистик бадиий образларда ифодалаш ва уни оммага трансформация қилиш усул-воситаларидан ижодий фойдаланиш имкониниберади. Таянч сўзлар: экологик онг, экологик маданият, табиатга эстетик муносабат, мураккаб ижтимоий жараён, табиий экологик мувозанат, тарихий тажрибалар, табиий атроф-муҳит, табиатга эстетик муносабат, бадиий образлар, эмоционал-ҳиссий экологик дунёқараши, экологик муаммоларга оптимистик, пессимистик, “қайта яратиш”, “моддийлаштириш” усули. Kириш Шахс ва жамиятнинг табиатга эстетик муносабатини шакллантириш ижодий меҳнат натижаси бўлиб, табиатни санъат асарларида бадиий образларда акс эттирш – “қайта кашф этиши”, деб баҳолаш мумкин. Бошқача қилиб айтганда, инсоннинг табиат гўзаллигига ўз шахсий ва индивидуал эстетик муносабатини бадиий образлар ёрдамида ифодалаш фаолиятини экологик онги ва тафаккурини амалда “қайта яратиш”, “моддийлаштириш” усули сифатида қараш керак. Шунингдек, унинг натижаларини объектларига (умуман жамият, хусусан ижтимоий бирликлар, шахс типлари назарда тутилмоқда) санъат асарлари орқали табиатнимуҳофазақилиш ғояларинитрансформацияқилиш воситасидир. Экологик воқеликни эстетик идрок қилиш ва бадиий ифодалашдан иборат маънавий ҳодисаси, табиат муҳофазасининг (субъектив омили сифатида) энг умумий ва объектив қонуниятларини намоён қилади. Бу қонуният, ўз навбатида, “табиат-жамият-инсон-санъат” тизими муносабати йўналишларининг (экологик ёки антиэкологик) характерини белгилаб бериши билан санъатнинг экологик борлиққа таъсиридаги субъектив омил мақомини, вужудга келишинингобъективлигиниҳам,функцияси яхлитлигиниҳам,истисноқилмайди. Умуман, бадиий ижоднинг санъат турлари ва жанрларида табиатга эстетик муносабат санъаткор ва ижодкорнинг, уни бадиий ифодалаш усул-воситалари ривожланишга боғлиқ бўлади. Унинг ривожланиш қонуниятлари нафосатшунослар, мутахассис олимлар томонидан ўрганилиб, муқобил назариялари, таълимотлари яратилган. Лекин табиатга эстетик муносабат объектининг асоси бўлган ижтимоий борлиқнинг экологик онг ва маданият шаклидаги мавжудлик ҳолати, уларнинг келиб чиқиш генезиси, ретроспектив асослари ва ривожланиш хусусиятлари ҳақида бир-бирига диаметриал қарама-қарши фикрлар ҳам мавжуд. Умуман, экологик муаммоларга оптимистик, пессимистик, скептик, алармистик, реалистик, фаталистик ва бошқа ёндашувлар санъат асарларида, фалсафий қарашларда муқобилликни келтириб чиқарган. Бу масала ҳинд ёзувчиси Робиндранат Тагорнинг “Адабиётнинг мазмуни” номли мақоласида умумлаштирилиб: “ташқи дунё бизнинг онгимизгатаъсир қилиб, унда бошқадунёни вужудга келтиради.Бу дунё ташқи дунёда ҳосил бўлган бўёқлар, образлар, товушлар ва бошқаларга лиқ тўла бўлиш билан бирга, бизнинг яхшилик ва ёмонлик тўғрисидаги тушунчаларимиз ҳам, қўрқиш, ажабланишларимиз ҳам, қайғу ва шодликларимиз ҳам, у билан чамбарчас боғлиқ, унинг турли-туман ташқи ифодаси 314 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI маънавий дунёмиздаги хазинамизгабоғлиқдир”1[36]б,деб ёзган эди. Бу масалани тадқиқот мавзуимиз доирасида аниқлаштириб таҳлил қиладиган бўлсак, табиатдаги уйғунлик гўзаллиги, унга эстетик муносабатни ифодалаш моҳиятини ҳам, мазмунини ҳам, шаклларини ҳам, усул-воситаларини ҳам белгилаб беради. Чунки экологик онг ва маданиятнинг табиатга эстетик муносабатни шакллантиришдаги функционал роли объектив воқеликни эмоционал-ҳиссий акс эттириши билан ижтимоий характер касб этади. Бу ҳодисани бадиий адабиёт ёки монументал санъат мисолида аниқлаштирадиган бўлсак, улар – инсон томонидан табиат ва нарсаларнинг ижодий англаниб, идеаллаштирилган ҳамда “моддийлашган”образлар шаклидагиобъективлашган инсон руҳидир2[363-373]б. Шуни алоҳида қайд этиш керакки, табиатдаги уйғунлик (экологик мувозанат) санъатнинг доимий ифодалаш ва бадиий ўзгартириш объекти, предмети бўлиб келган. Яъни ижодкортомонидан объектнибадиий. Юқорида кўрсатилганларни умумлаштириб ва конкретлаштириб айтганда, табиатга эстетик муносабатни ривожлантиришда экологик онгнинг функционал аҳамияти: биринчидан, шахс, ижтимоий бирликлар ва жамиятнинг табиий атроф-муҳитни муҳофаза қилишга йўналтирилган ижтимоий-тарихий амалиётини бадиий образларда ифодалашга маънавий асос бўлади; иккинчидан, табиатга эстетик муносабат йўналишларининг ривожланиш қонуниятларини, тенденциясини ва истиқбол мўлжалларини белгилайди; учинчидан, шахс экоэстетик фаолиятини рационаллаштирувчи, конструктивлаштирувчи мафкуравий усуллари ва воситаларини яратади; тўртинчидан, табиатга эстетик муносабат тарихида яратилган бадиий ижод намуналари тажрибаларини умумлаштириб, тизимлаштириб авлодларга мерос қилиб қолдиради; бешинчидан, табиатни муҳофаза қилиш соҳас