KASBIY KOMPETENSIYANI TAKOMILLASHTIRISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI

Аннотация

The article describes the main components of competence-the ability to analyze events, processes and situations, rely on existing experience, see the obstacles that may occur next, be active, lead and lead. Key words: professional competence, social competence, special competence, innovative competencemethodological competence, psychological competence. Kirish. Jahon ta’lim va ilmiy tadqiqot muassasalarida bo'lajak pedagoglarni integrativ yondashuv asosida kasbiy tayyorgarligini va mutaxassislik fanlarini o‘qitish jarayonida kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish, talabalarda mustaqil bilim olish faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-tadqiqotlar olib borilmoqda. Ta’lim sohasidagi sifat o‘zgarishlari va yuqori samaradorlik, ularning jahon ta’lim talablari bilan mosligi va pedagoglarning kelgusi mehnat faoliyatlarida o‘zlashtirgan qobilyatlari qanaqa darajada amaliyotga tatbiq qilinayotganligiga bog‘liqliqdir. Ta’lim-tarbiyadagi sifat o‘zgarishlari va yuqori samaradorlik esa ushbu sohaga ijobiy yangilik kiritish natijasida ta’limda sifat va samaradorlik ta’minlanib, pedagogik innovatsion jarayon vujudga keladi. ASOSIYQISM Inglizcha "competence" tushunchasi lug'aviy jihatdan bevosita "qobiliyat" ma'nosini ifodalaydi. Mazmunan esa "faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va iqtidorni namoyon etaolish"ma'nosini anglatadi. Bugungi kunda kompetensiya, kompetentlik atamalarini har bir sohada uchratish qiyin emas. Ko‘pgin sohalar,xodimlar faoliyatini kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etish davr talabiga aylanib bormoqda. Ayniqsa, pedagoglar, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kopmetentligini 261 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI oshirish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bir qator tadqiqotlarda bevosita pedagogga xos bo‘lgan kasbiy kompetentlik hamda uning o‘ziga xos tomonlari o‘rganilgan. Kasbiy kompetensiya borasida olimlarning yuritgan fikrmulohazalarini tahlil qilish jarayonga doir qo‘shimcha ma’lumotlarga egabo‘lishniko‘rsatadi. "Kompetentlik" tushunchasi noan'anaviy vaziyatlar, kutilmagan xollarda mutaxassisning o'zini qanday tutishi, muloqotga kirishishi, raqiblar bilan o'zaro munosabatlarda yangi yo'l tutishi, noanik vazifalarni bajarishda, ziddiyatlarga to'la foydalanishda, izchil rivojlanib boruvchi va murakkab jarayonlarda harakatlanish rejasiga egalikni anglatadi. Kompetentlik va uning turlari J. Ravenning tadqiqotlaridao‘rganiladi. Keyinchalik esa, bukompetensiya sifatidatalqinqilinadi. ADABIYOTLARTAHLILI VAMETODLAR Uning “Zamonaviy jamiyatdagi kompetentlik” asarida kompetentlik- ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lum sohadagi hayotiy muvaffaqiyat sifatida talqin qilinadi .J. Raven kompetensiyaning rivojlanganlik darajasi va inson faoliyati natijasi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatga ishora qiladi. Muallifning fikriga ko‘ra, kompetensiya shaxs faoliyatining turli tarkibiy qismlarini o‘ziga qulay tarzda amalga oshirish hamda muhim natijaga erishish uchun birlashtirish qobiliyati xisoblanadi. Kompetensiyaning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat etib belgilangan: hodisalar, jarayonlar va vaziyatlarni tahlil qilish, mavjud tajribaga tayanish, keyingi uchrashi mumkin bo‘lgan to‘siqlarni ko‘rish, faol bo‘lish, yеtakchilik va rahbarlik qilish qobiliyati. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, kompetensiya bir-biridan nisbatan o‘zaro mustaqil bo‘lgan komponentlar yig‘indisidan iborat bo‘lib, shaxsning “yuqori subyekt” o‘ziga xos xususiyatlarini tashkil qiladi. Bu xususiyatlar insonkasb faoliyatining turlivaziyatlarida turlichanamoyon bo‘lishimumkin. V.I.Andreyevning ta’kidlashicha, “kompetensiya - bu ma’lum o‘quv, kasbiy va boshqa kompleks masalalarni yechishda namoyon bo‘luvchi, rivojlanib boruvchi integral ko‘rsatkich bo‘lib, shaxsning(ijobiy motivatsiya, bilim, mahorat, iqtidorvaijodiy faoliyat tajribasini o‘z ichiga oluvchi) tayyorgarlik darajasidir”deydi. M.A.Umaraliyevaning fikricha, “kompetensiya - bu o‘zining kasbiy mahoratini mukammal rivojlantirgan, dars jarayonini nafaqat loyihalashtiradigan, balki uni boshqara oladigan, ta’lim islohotlarini, zamon talablarini, innovatsiyalarni tez ilg‘ab, uni dars jarayonida samarali qo‘llay olishdir”deydi. Kompetentlik - insonning mavjud bilim va hayotiy tajribalariga tayangan holda ma’lum bir muammoni hal etishga doir qobiliyatidir degan xulosaga kelish mumkin. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki,kompetentlik tushunchasiga berilgan aksariyat ta’riflar, ilg‘orqarashlar kasbiy ta’lim, kasbiy faoliyat bilan bog‘liqlikdabayon etilgan. NATIJALARVAMUHOKAMA. Ijtimoy kompetentlik - olingan bilimlarga asoslangan holda ijtimoiy munosabatlarda to‘g‘ri harakat qila olishlik demakdir. Kompetentlik ijtimoiy amaliyot ko‘rinishidagi bilim va ko‘nikmalarning mavjudligi bo‘lib, u ta’lim jarayoni natijalariga ijtimoiymadaniy talablar va jamiyat tomonidan talablar qo‘yiladigan hollarda namoyon bo‘ladi. Innov