PEDAGOGIK TA’LIM JARAYONIDA DEONTOLOGIK YONDASHUVNING TUTGAN O‘RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

This article, based on the requirements of the current pedagogical theory, theoretically covers the ethical and professional aspects of preparing for the future teaching profession, the content, essence, problems, and solutions of pedagogical deontology. In particular, the concept of deontology in pedagogical theory is based on the requirements of the current era. Finding a solution to it as apedagogical problem and developing recommendations. Keywords: deontology, teacher, ethics, professional ethics, behavior, competence, concept, education, pedagogical theory, teaching Kirish. O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan tub islohotlar, jamiyatda o‘ziga xos ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy rivojlanish yo‘lining tanlab olinishi, shuningdek, 08.10.2019 yildagi PF-5847 “O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmonda belgilanlan vazifalar asosida jahon talablariga mos keluvchi, uzluksiz ta’lim tizimini shakllantirish uchun qulay shart-sharoit yaratdi. Ta’lim sohasida olib borilayotgan hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan davlat siyosati ijtimoiy jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi ustuvoryo‘nalishlardan biri sifatidae’tirofetilmoqda. Bu yo‘nalishda amalga oshiriladigan muhim tadbirlar qatorida mutaxassislarning yangi avlodini shakllantirish, ma’naviy-axloqiy jihatdan yetuk, mustaqil dunyoqarashga ega, ijodiy fikrlovchi, boy milliy meros, shuningdek, umuminsoniy va milliy qadriyatlarga sadoqatli barkamol shaxsni tarbiyalab, voyaga yetkazish vazifalari belgilangan. Jamiyatda amalga oshirilayotgan islohotlar talablariga to‘la javob beruvchi, ishlab chiqarish sohasida yuzaga kelgan raqobatga 250 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI bardoshli, keskin o‘zgarishlarga moslasha oluvchi, shuningdek, mehnat bozorida mutaxassislar malakasiga qo‘yilayotgan talablar darajasida samarali faoliyat yurituvchi shaxsni shakllantirish bugunning dolzarb muammohisoblanadi. Mutaxassislarni kasbiy tayyorgarligiga qo‘yilayotgan talablar bu borada quyidagi ziddiyatlarning mavjudligini ko‘rsatmoqda: λ kasbiy faoliyatning turli yo‘nalishlarida talabalarning faol ta’lim olish shakllariga bo‘lgan ehtiyoji va ijtimoiy zaruriyatning to‘la qondirilmayotganligi, shuningdek, pedagogik maslahat hamda psixologik yordam bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar mazkur yo‘nalishdagi o‘quv- tarbiyaviy ishlarni tashkillashtirish uchun yetarli darajada kasbiy-pedagogik tayyorgarlikka ega emasliklari; λ soha mutaxassislarini kasbiy shakllantirishda talabalar tomonidan ta’lim tamoyillari, mazmuni, metodi va zamonaviy vositalarini mustaqil tanlashlari uchun zarur shart-sharoit yaratilmaganligi hamda bilimvako‘nikmalarning shakllantirilmaganligi; λ oliy ta’lim tizimida bakalavr o‘qituvchilarni tayyorlash o‘quv rejalari fanlarni bloklararo, blokning ichida va predmet doirasida integratsiyalash kasbiy pedagogik ta’limning asosiy maqsadlariga muvofiq ijtimoiy va shaxsiy tajribaning mohiyati, ijtimoiy jamiyatda kasbiy faoliyatni tashkil etish jarayonida hayotiy ko‘nikmalarni egallashga imkon beruvchi asosiy turlari yetarlicha emasligi; O‘qituvchi kasbiy va shaxsiy faoliyatidagi to‘siqlar, turli xil konfiliktlarni yetarlicha bartatafetishda albatta, pedagogik deontalogiya va komptentlikjudamuhim hisoblanadi. Deontologiya — axloqiy nazariya bo‘lib, u harakatlarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini ularning natijalariga emas, balki o‘zining ichki qoidalari va majburiyatlariga asoslanib baholaydi. Bu tamoyilga ko‘ra, ma'lum bir harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik, uning oqibatlaridan qat'iy nazar, o‘zining axloqiy majburiyatlariga yoki qoidalariga muvofiq bo‘lishi kerak. Deontologiyaning mashhur vakili Immanuel Kant hisoblanadi. U axloqiy qonunlarni va majburiyatlarni belgilovchi kategorik imperativ prinsipi haqida gapirgan. Bu prinsipga ko‘ra, har bir inson boshqa insonlarga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishini belgilovchi umumiy axloqiy qoidalar ishlab chiqishikerak. Pedagogik ta'lim jarayonida deontologik yondoshuvning tutgan o‘rni juda muhim. Deontologiya, ya'ni axloqiy majburiyatlar va mas'uliyatlar to‘g'risidagi fan, pedagogik faoliyatda o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, ta'lim jarayonining axloqiy asoslarini belgilaydi. Deontologikyondoshuvning asosiy jihatlari: 1. O‘qituvchilar o‘z talabalariga nisbatan axloqiy majburiyatlarga ega. Ular talabalarni tarbiyalashda, bilim berishda, ularning shaxsiy xususiyatlarini hurmat qilishda va rivojlantirishda mas'uldir. 2. Ta'lim jarayonida o‘qituvchi va talaba o‘rtasida o‘zaro hurmat muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilartalabalarni individualsifatida qabul qilishivaularning fikrlarini qadrlashi kerak. 3. Har bir talaba uchun adolatli imkoniyatlar yaratish, ularning ehtiyojlari va qobiliyatlariga mos ravishda ta'lim berish deontologik yondoshuvning ajralmas qismidir. 4.O‘qituvchilar professional etika qoidalariga amal qil