К содержанию
РецензированоRU2026

SINTAKTIK TRANSFORMATSIYA NAZARIYASI VA SINTAKSISDAGI ROLI

Ergashev Sardor Kosimovich · Эргашев Сардор Косимович

Академические исследования в современной науке · 2026

Аннотация

В данной статье анализируется понятие фонетической трансформации, ее место и значение в лингвистике. Фонетическая трансформация - это явление изменения речевых звуков, играющее важную роль в понимании развития и динамики фонетической системы языка. В статье рассматриваются основные виды фонетической трансформации, ее теоретические основы, а также ее проявление посредством реальных языковых форм. Кроме того, на примерах описываются причины и механизмы звуковых изменений, изменения на уровне фонем. Данное исследование способствует более глубокому пониманию фонетических процессов в области лингвистики. 114 Ключевые слова: фонетическая трансформация, фонетика, фонемы, звуковые изменения, фонетические процессы, фонетическая система языка, трансформация звуков. ВВЕДЕНИЕ. Современное состояние современного узбекского литературного языка тесно связано с трансформационным явлением значительного обогащения словарного состава. Также важна роль трансформаций в проникновении фонетических и лексических единиц разговорной речи, в частности, общенародного языка в области художественного языка. Изменения, возникающие в результате разговорной и письменной речи, признаются языковыми явлениями. Воздействуя на все языковые уровни, трансформации отражаются на звуковых и письменных аспектах языка, и поэтому различные фонетические изменения слов приобретают актуальное значение в современном узбекском литературном языке. В адаптации заимствованных слов к нашему языку очень важна роль трансформации. ASOSIY QISM: Fonetik transformatsiya masalasi uzoq o‘rganish tarixiga ega bo‘lmasa- da, fonetik o‘zgarishlarni tahlil qilishning barcha muhim tamoyillari, shuningdek, ularning tabiati haqidagi qarashlar tilshunoslik to‘g‘risidagi tushunchalar paydo bo‘lgan davrga borib taqaladi. Transformalarning kelib chiqishi va o‘ziga xos xususiyatlari haqida tilshunos olim D. Polivanov quyidagicha fikr bildiradi. “fonemaning fakultativ (tengdosh yoki o‘rinbosar), kombinator (ma’lum o‘rinda kelishi tufayli hosil bo‘ladigan), variantlari o‘rtasidagi aloqani aniqladi” [1, 127]. Olimning fikrlari asosida tilning talaffuz tomoni yozuv tomoni bilan ba’zan farqlanishi mavjudligi ko‘rinadi. Nutqda uchraydigan “sabab-sabap” yoki “Matis-Matiz” kabi misollar shundan dalolat beradi. Bu o‘rinda misol sifatida keltirilayotgan so‘zlarning talaffuz va orfoepik me’yorlari asosidagi o‘zgarishlari yuzaga kelmoqda. Bunday misollar o‘zbek tilida ko‘plab uchraydi. Olima X.O.Sergeyevna o‘z ilmiy ishida tilda mavjud bo‘lgan fonetik o‘zgarishlar haqida shunday fikr bildiradi. “Antik davrdan boshlab she’riyatda leksikaning tovush o‘zgarishlarini metaplazmalar deb atash qabul qilingan. (bu yerda Eliy Donat, Mariy (Mavr) Serviy Gonorat, Flaviy Sosipater Xariziy, Diomed va boshqa olimlarning risolalari ta’kidlab o‘tiladi)” [2. 22]. X.O.Sergeyevna ta’kidlagan metaplazmlar – tovush o‘zgarishlari tilda kecha yoki bugun paydo bo‘lgan hodisa emas. Bu fonetik o‘zgarish va transformatsiya hodisasi haqida dunyo tilshunos olimlaridan X.O.Sergiyevna, K.Y.Igorovna, Sh.M.Zahibullayevna, M.E.Vladimirovna, B.A.Vladimirovna, L.A.Grigorevich, K.A.Alekseyevna kabi olimlar tadqiqotlar olib borishgan. Turkiy tilshunoslikning asoschisi Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining mashhur “Devonu lug‘otit-turk” asarida tilshunoslikning barcha qatlamlarini, shu jumladan fonetik qatlamdagi tovush o‘zgarishlarini ham batafsil yoritib bergan. Xususan, u Sharqiy Turkistondagi Qarluq qabilalar ittifoqiga mansub bo‘lgan chigillar haqida quyidagi misollarni keltiradi: “ayaq-azaq, qarin to‘ydi-xarin to‘zdi” [3, 126]. Bunda y-z tovushlarining uyg‘unligi ta’kidlanmoqda. Asarning boshqa bir qismida turkiy xalqlarning ovqat taomnomasiga oid bo‘lgan “Tobiq”, “Sugut” [3,159] kabi taom nomlarini keltirib o‘tadi. Ushbu so‘zlarning fonetik tarkibi hozirgi o‘zbek adabiy tili tovush tizimi bilan qiyoslanganda fonetik transformalar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Misollardan ko‘rinib turibdiki, “Devonu lug‘otit-turk” asari turkiy fonetik qonuniyatlarni dastlab ishlab chiqqan qomusiy asardir. Fonetik qonuniyat va fonetik o‘zgarishlar borasida zamonaviy tilshunoslik darg‘alaridan A. G‘ulomov, Sh. 115 Shoabdurahmonov, V.V. Reshetov, N.Qambarov kabi o‘zbek tilshunos olimlari ilmiy izlanishlar olib borgan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida transformatsiya hodisasi va transformatsion metod tushunchasi tahlil va tadqiq talab qiladigan mavzular sirasiga kiradi. Bu hodisa qarindosh va qarindosh bo‘lmagan tillarga mansub so‘zlarning o‘zaro almashinuvi jarayonida tillarning ichki imkoniyatlaridan foydalanish asosida yuzaga keladi. Transformatsiya shakl o‘zgarishini nazarda tutadi. Bu leksik birliklar tarkibidagi unli hamda undosh tovushlar o‘zgarishida o‘z aksini topadi. Shu jihatdan olib qaralganda, transformatsiya fonetik sathda keng qamrovga ega hodisadir. Transformatsiya hodisasi bir til so‘zlarining boshqa tillarda tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. Xususan, ingliz tili tovush va harf tizimining yozilishi va o‘qilishini o‘zbek tili bilan solishtirganda k

Доказательный фрагмент

«В данной статье анализируется понятие фонетической трансформации, ее место и значение в лингвистике.»

Образец извлечения

Демо-превью

В данной статье анализируется понятие фонетической трансформации, ее место и значение в лингвистике. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
фонетическая трансформация, фонетика, фонемы, звуковые, sintaksis, gap elementlari, sintaktik o‘zgarishlar, grammatik transformatsiyalar., sintaktik qoidalar, transformatsiya nazariyasi, sintaktik transformatsiya, gap tuzilishi
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники