PEDAGOGIK AMALIYOT DAVOMIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING KASBIY O‘ZINI-O‘ZI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI

Аннотация

In this article, the psychological factors of the system of adequate support for future teachers in the process of their professional self-development during pedagogical practice are comprehensively analyzed. The article also scientifically examines the role of reflection, social assistance, constructive thinking, and emotional intelligence in the formation of self-awareness and professional identity. Keywords. Professional self-development, pedagogical practice, psychological support, reflection, emotional intelligence, mentoring, self-awareness, stress resistance, professional identity, internal motivation. Kirish. Pedagogik amaliyot bo‘lajak o‘qituvchining nazariy bilimlarini amaliy faoliyatga tatbiq etish jarayonidir. Bu bosqichda talaba ilk bor real ta’lim muhiti, o‘quvchilar bilan muloqot, dars jarayonini rejalashtirish va o‘tkazish, baholash, www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 148 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari hamkasblar bilan ishlash kabi kompleks pedagogik faoliyatni boshdan kechiradi. Shu jihatdan qaralganda, amaliyot nafaqat kasbiy tajriba olishning manbai, balki shaxsiy rivojlanish, ichki resurslarni safarbar qilish va o‘zini kasbiy jihatdan sinovdan o‘tkazish maydoni hamdir. Biroq bu jarayon o‘z-o‘zidan kechmaydi. Bo‘lajak o‘qituvchining ichki ishonchini mustahkamlovchi, uni rag‘batlantiruvchi va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi tizim mavjud bo‘lishi nihoyatda muhimdir. Kasbiy o‘zini-o‘zi rivojlantirish, eng avvalo, o‘zining imkoniyatlarini anglash, kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish, shaxsiy ustuvor yo‘nalishlarni belgilashdan boshlanadi. Amaliyot jarayonida talaba o‘zini o‘qituvchi sifatida tasavvur qilib, o‘zining haqiqiy kasbiy holatini baholash imkoniga ega bo‘ladi. Shu paytda u ruhiy bosim, noaniqlik, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rquv, ijtimoiy bahoga nisbatan sezuvchanlik kabi psixologik holatlarga duch keladi. Mazkur holatlarda o‘zini psixologik jihatdan barqaror saqlash, to‘g‘ri motivatsiyani shakllantirish va shaxsiy ishonchni mustahkamlash orqali talaba o‘zining kasbiy yo‘lida mustahkam tura oladi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘zini yetarlicha qo‘llab-quvvatlash tizimini zarurat sifatida yuzaga chiqaradi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi deganda, amaliyot davomida talabaning ruhiy holatini barqarorlashtirishga, unga emotsional yengillik va ishonch bag‘ishlashga, pedagogik faoliyatda o‘zini erkin his qilishiga yordam beradigan ichki va tashqi omillar majmuasi tushuniladi. Bu tizimda o‘qituvchi-maslahatchilar, amaliyot rahbarlari, kursdoshlar bilan do‘stona va ijobiy munosabatlar muhim o‘rin egallaydi. Bundan tashqari, talabaning o‘z-o‘ziga bergan ijobiy bahosi, o‘z muvaffaqiyatlariga nisbatan ob’ektiv qarash qobiliyati ham psixologik barqarorlikni ta’minlovchi muhim omillardandir. Talaba ushbu jarayonda o‘zini qanday his qilsa, kelgusida o‘qituvchilik faoliyatiga nisbatan shakllanuvchi munosabatlar ham shunga mos tarzda rivojlanadi. Shuni ta’kidlash lozimki, pedagogik amaliyot davrida o‘zini yetarlicha qo‘llab- quvvatlash tizimining mavjudligi bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy o‘zini-o‘zi rivojlantirishini faollashtiradi. Qo‘llab-quvvatlovchi muhit bo‘lmasa, talaba o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon eta olmaydi, faoliyatda qat’iylik va ishonch yetishmovchiligi yuzaga keladi. Aksincha, psixologik jihatdan sog‘lom, ochiq va o‘zaro ishonchga asoslangan ta’lim muhiti shakllangan bo‘lsa, talaba o‘zida kuchli ichki motivatsiya, tashabbuskorlik va mustaqil qaror qabul qilish salohiyatini rivojlantiradi. Bu esa uning nafaqat bugungi amaliyotda, balki kelajakdagi kasbiy hayotida muvaffaqiyatli bo‘lishiga xizmat qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy o‘zini-o‘zi rivojlantirishida psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi ajralmas tarkibiy qism hisoblanadi. Bu tizimning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi talabaning pedagogik faoliyatga bo‘lgan munosabatini, o‘zini o‘qituvchi sifatida qabul qilish darajasini va kasbiy www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 149 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari yondashuvini ijobiy tomonga o‘zgartiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, psixologik qo‘llab-quvvatlangan muhitda talabalarning dars o‘tish sifati, muloqot madaniyati va o‘ziga bo‘lgan ishonch sezilarli darajada oshadi. Shu boisdan, ushbu yo‘nalish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borish, amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va ta’lim tizimida joriy qilish zamon talabi bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Amaliyot davomida talabaning kasbiy o‘zini-o‘zi rivojlantirishida o‘zini yetarli qo‘llab-quvvatlash tizimi psixologik jihatdan eng avvalo self-efficacy, ya’ni o‘zini amalga oshira olishga bo‘lgan ishonch konseptsiyasiga bog‘liq. Albert Bandura tomonidan ilgari surilgan ushbu tushuncha amaliyot jarayonida bo‘lajak o‘qituvchining o‘zini sinab ko‘rish, muvaffaqiyatni boshidan kechirish orqali ijobiy ba