ХОРАЗМ ВОХАСИ АХОЛИ ТУРАР-ЖОЙЛАРИДА АРХЕОЛОГИК ИЗЛАНИШЛАР НАТИЖАЛАРИ

Аннотация

Some considerations on the results of archaeological research conducted in the settlements of the South Aral Sea region. Keywords: Tolstov S.P., Itina M.A., Levina L.M., Galiyeva Z.S., Bolelov S.P., Yagodin V.N., Zhdanko T.A., Baratov R.A., Rakhmanov U.V., Sobirov K., Ruzimov S., Helms S.U., Khodzhaniyazov G.K., McLaren B.P., Khorezm, Syrdarya, Zhetysor, Inkordarya, Chirikrobot, Kuyisoy, Katta Oybuyirkala, Tuyamuyin, Dovdon, Kuzalikyr, Hazarasp, Toshkala-2, Akshakhankala. Кириш. ХХ аср 30 йиллар ўрталаридан 1990 йилгача Хоразм воҳасида (ҳозирги Қорақалпоғистон республикаси, Хоразм вилояти хамда Тошҳавуз вилояти худудлари) хамда Қорақалпоғистон республикаси илмий марказлари, Хоразм Маъмун академияси ва Урганч Давлат Университети ҳамкорлигида археологик экспедиция Хоразмда ахоли томонидан қолдириб исталган турар- жойларда кенг қамровли равишда олиб борган археологик изланишлар натижалари ушбу мавзуни ёритишда асосий манба бўлиб ҳисобланади. Ушбу www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 164 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari мақолада Амударё ўнг ва сўл соҳили худудларида аждодларимиз томонидан бунёд қилинган турар-жойларда олиб борган археологик қазишма ишлари натижаларини ёритиш назарга олинган. ХХ аср 30 йил ўрталарида ташкил қилинган Хоразм воҳасида антик даври ва илк ўрта асрларга оид ёдгорликларида археологик текшириш ишлари кенг қамровли тарзда археологик изланишлар натижалариушбу мақолани ёритишда назарий манба бўлиб хисобланади. С.П.Толстов, Ю.А.Рапопорт, М.А.Орлов, Т.А.Жданко, Л.М.Левина Хоразм вохси шимоли-шарқий ва шарқий худудларида жойлашган археологик ёдгорликлари тўғрисида тарихий маълумотлар ўрин олган. ХХ аср 30 йиллар охирида Хоразм экспедицияси ходимлари Амударё ўнг сохил худудида Жанбасқала, Кузалиқир ёдгорликларида қазишма ишлари олиб бориб, антик даврга оид манбаларни олган.1 С.П.Толстов Сирдарёни Жетиосор воҳаси ҳудуди шимолида Жували географик хусусияти,аҳоли турар-жойлари ирмоқлар соҳили худудига яқин жойлашганлиги, томонини ўраб олган мудофаа деворлари бурж ва элементлари ўрганилган. М.А.Итина Инкордарё ирмоғи соҳили худудида чорвадор ахоли мозор-қўрғонлардан олинган ашёлар, хамда мил.авв. IX-VIII асрларда Шимолий Тагискен мақбараси бинокорлик услублари тўғрисида хулосалар нашрларда кузатилади. Тадқиқотчилар Л.М.Левина, З.С.Галиева Жетиасар ёдгорликлари, Олтинасар 17,5 га, Жетисар № 7,12,5 га, мудофаа девор, уларнинг элементлари айлана буржлар, Жетиасар-4-9,3 га эканлиги аниқланган. Б.И.Вайнберг, Левина А.М. Чирикработда қазишма ишлари натижасида олинган ашёларни олишга эришган. Мустақиллик йилларида С.Б.Болелов , Бақтрия аҳолиси Амударё ўрта қисми сўл худуди Сариқамишбўйи хавзаси этник муносабатларни мил.авв.VII аср охири- VI аср бошларда кечган деган хулосага келган2. В.Н.Ягодин Жанубий Бақтриядан ахоли гурухлари, мил.авв.VII аср охири VI аср бошларида Хоразм воҳасида Хумбузтепада кулол ашёларни чархда идиш-тавоқларни ишлаб чиқарганлар, ахоли милодий IV асргача кулолчилик маркази бўлганлиги қайд қилган. Хоразм экспедицияси ходимлари мил.авв.VII-VI аср бошларида ўнг соҳилда Яккапарсан-14 сўл соҳили худудида эса Қанғқақала, Қуйисой, Катта Ойбуйирқала ёдгорликлари уй-хоналаридан темирдан қилинган меҳнат қуроллари хўжаликда ишлаб чиқарган Яккапарсан-2 манзилгоҳи ахолиси авлодлари Яккапарсан-14 манзилгоҳда истиқомат қилганлар. Ёдгорлик ярим 1 Толстов С.П.Древний Хорезм-М.:МГУ 1948-С 78-93. 2 Болелов С.Б.Некоторые итоги археологических работ на Хумбузтепе //ОНУ-Ташкент, Фан,1999 № 9-10-С.89- 90. www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 165 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari ертўла, ёғоч устунли чайла, бронза даври турар-жойлар анъаналари сақланиб қолган. Шу билан бирга Хоразм экспедицияси Ёнбошқала баландлиги атрофлари, Султон Увайс тоғи этаклари ва Туямуйин худудида ахоли хўжалик маданияти тўғрисида маълумотлар кўзга ташланмайди3. Мил.авв-ги VI аср сўнгги чораги ва V асрларда Амударё ўнг ва сўл соҳили худудлари жамиятнинг иқтисодий тизимида тубдан ўзгаришлар юз бергани турар-жойлар пухта режа асосида айлана, тўғрибурчак ва квадрат шаклда пахса ва туғрибурчак шакли хажми кичик, ўрта миёна ва хажми катта қишлоқ ва шаҳарлар жамияти тараққиёти мезони бўлган. Хоразмнинг жанубий чегарасида Амударёни Довдон ирмоғи ўрта қисми шимолида Кўзалиқир ёдгорлигида юқорида қайд қилган маданий хаёт ўз поёнига етган. Мазкур ёдгорлик тарихига оид аввалги бандга оид маълумотлар қайд қилинган эди. Мазкур тарихий даврда Хоразм воҳасини муайян худуди ахамонийлар томонидан Сатраплик вилояти таркибига киритилган эди. С.П.Толстов қайд қилишича,мил.авв.VI-IV асрларда Хоразм давлати Орол денгизи Орол денгизи жанубий атрофлари, шарқий Оролбўйи текислиги исседон қабилалари билан чегарада, Соғд, Гирканани жануби-шарқий, фикрига кўра, Арриан Парфия ерларини қамраб олиб XVI сатрапликни ташкил қилган. С.Болелов Хумбузтепада, Хоразм Маъмун академияси археология гуруҳи Хазарасп, Тошқа