MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING TURKISTON JADIDCHILIGIDA TUTGAN O‘RNI VA ROLI

Аннотация

Ushbu maqolada Turkiston jadidchilik harakatining peshqadam namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiyning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotdagi o‘rni hamda tutgan roli yoritiladi. Behbudiyning ma’rifatparvarlik faoliyati, jadid maktablarining tashkil etilishidagi hissasi, zamonaviy teatr va matbuot rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi tahlil qilinadi. Maqolada uning milliy tafakkur va o‘zlikni anglash g‘oyalari asosida olib borgan islohotchilik faoliyati, diniy-ma’rifiy qarashlari va mustamlaka siyosatiga qarshi turishda ko‘rsatgan jasorati ilmiy yondashuv asosida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston tarixidagi muhim o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Mahmudxo‘ja Behbudiy, jadidchilik, Turkiston, milliy uyg‘onish, ma’rifat, islohot, matbuot, ma’naviyat, tarixiy shaxs, o‘zbek ziyolilari. XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim burilish yasagan jadidchilik harakati millat taraqqiyoti yo‘lida o‘ziga xos g‘oya va amaliy faoliyatga asoslangan edi. Ushbu harakatning yetakchi namoyandalaridan biri sifatida Mahmudxo‘ja Behbudiyning nomi alohida e’tirofga loyiq. U nafaqat o‘qituvchi, publitsist va diniy mutafakkir sifatida, balki milliy uyg‘onish g‘oyalarining tashuvchisi va targ‘ibotchisi sifatida ham tarixiy shaxsga aylangan. Behbudiyning o‘zbek jamiyatida ilm-fan, ta’lim, matbuot, teatr va siyosat sohalaridagi faoliyati jadidchilik harakatining shakllanishi va rivojlanishida muhim o‘rin egalladi. Ushbu maqolada Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston jadidchilik harakatidagi o‘rni, uning g‘oyaviy- ma’rifiy qarashlari va amaliy ishlari ilmiy asosda tahlil qilinadi Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z faoliyati orqali XX asr boshlarida shakllangan Turkiston jadidchilik harakatining g‘oyaviy asoschilaridan biri sifatida tarixda chuqur iz qoldirdi. U hayotining barcha bosqichlarida millatni jaholatdan, mustamlaka zulmidan va ma’naviy turg‘unlikdan qutqarish yo‘lida fidokorona mehnat qilgan ziyoli bo‘lgan. Behbudiy 1875-yilda Samarqand yaqinidagi Buxoriy qishlog‘ida tug‘ilib, ilk ta’limni diniy maktabda olgan bo‘lsa-da, keyinchalik o‘z bilimini zamonaviy fanlar bilan boyitib, o‘zini islohotga bag‘ishlagan shaxs sifatida shakllandi. Behbudiy faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri – milliy maktablar tashkil etish va o‘qituvchilik ishini yuksaltirishga bo‘lgan intilishidir. U jadid maktablarini tashkil etish orqali o‘zbek bolalarini zamonaviy fanlar, adabiyot, tarix va www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 230 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari geografiyadan xabardor qilish, ularni hayotga tayyorlash tarafdori edi. Uning “Risolai maktub”, “Risolai islom” kabi asarlari bu boradagi tashabbuslarini aks ettiradi. U maktab darsliklarini arab harflarida yozilgan bo‘lishiga qaramay, sodda va tushunarli tilda ifodalashga harakat qilgan, bu esa xalq orasida bilimga bo‘lgan qiziqishni oshirgan. Behbudiy jadidchilik g‘oyalarining keng ommaga yetkazilishida matbuotni kuchli qurol sifatida ko‘rgan. 1911-yilda “Taraqqiy” gazetasi va 1912-yilda “Oyina” jurnalini nashr etgan. Bu nashrlar orqali u xalqni savodsizlik, kamsitilish va mustamlaka siyosatiga qarshi ongli kurashga chaqirgan. Ayniqsa, ayollar erkinligi, bolalar tarbiyasi, islomdagi asl insonparvar g‘oyalarni targ‘ib qilgan maqolalari o‘sha davr ijtimoiy hayotiga yangicha nafas olib kirgan. U ayollarning ilm olishini, jamiyatda faol bo‘lishini ta’kidlaganligi bilan o‘z davridagi ko‘plab diniy mutaassiblarning qarshiligiga uchragan bo‘lsa-da, bu boradagi qarashlaridan hech qachon qaytmagan. Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidchilik harakatini faqat ma’rifat orqali emas, balki sahna san’ati orqali ham ommalashtirishga uringan. 1911-yilda uning tomonidan yozilgan va sahnalashtirilgan “Padarkush” dramasi Turkiston teatr san’atining boshlanish nuqtalaridan biri bo‘ldi. Ushbu sahna asari orqali u jaholat, razolat, ota- onaga nisbatan bepisandlik va isrofgarchilikka qarshi kurashgan. U o‘z asarlari orqali o‘zbek jamiyatining eng muhim ijtimoiy illatlarini ko‘rsatishga va ularni tuzatishga harakat qilgan. Behbudiy jadidchilik faoliyatining yana bir qirrasi – siyosiy ong va milliy o‘zlikni uyg‘otish borasidagi xizmatlaridir. U mustamlakachilik siyosatining Turkiston xalqlari hayotiga keltirgan ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy turg‘unliklarini tanqid qilgan, ruslashish siyosatini fosh qilgan, mahalliy xalqni o‘z tili, dini va qadriyatlarini asrashga chaqirgan. U 1917-yildagi inqilobiy jarayonlarda faol ishtirok etgan, Muvaqqat hukumatga murosa bilan yondashgan bo‘lsa-da, milliy manfaatlar yo‘lida har doim murosasizlikni tanlagan. Behbudiy nafaqat o‘z asarlari, balki amaliy faoliyati orqali ham Turkiston musulmon ziyolilari orasida katta hurmat qozongan. Uning qarashlari butun Markaziy Osiyodagi jadid ziyolilar, jumladan, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Fayzulla Xo‘jayev kabi arboblar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatgan. Uning sa’y- harakatlari tufayli ko‘plab yangi usul maktablari ochild