Tilshunoslikda lisoniy interpretatsiyasi kontseptsiyasining o’rni va ahamiyati

Аннотация

Bu maqolada hozirgi zamon tilshunosligida fe’l nisbat kategoriyasi nazariy asoslarining tadqiqi haqida aytilgan. Kalit so’zlar: interpretatsiya, kommunikativ va kognitiv funksiyalar, lingvistika, kontseptualizatsiya. Hozirgi vaqtda interpretatsiya nazariyasi ma’lum metodologik asosga ega. “Interpretatsiya, buning ortida har doim ma’nolarni o’rnatadigan va o’qiydigan subyekt bor, predmet gipotezalarini ilgari suradi, ekzistensial yondashuv elementlarini birlashtiradi, bu esa madaniyat va jamiyatda ichki erkinlik va ildizga egalik qilishni ham, bilimlarni ham nazarda tutadi” [1, 101]. Yuqorida ta’kidlab o’tilganidek, bu holda metodologiya keng tushuniladi, chunki u nafaqat metodika haqidagi ta’limotni, balki ma’lum bir falsafaga asoslangan va tadqiqot yo’nalishini belgilaydigan tilni o’rganish tamoyillari haqidagi ta’limotni ham o’z ichiga oladi, tadqiqot texnikasi va usullari uchun asos … Antroposentrizm insonni “til mavjudligi uslubi” deb tan olingan barcha tadqiqotlarning (kognitologiya, psixolingvistika, etnolingvistika, lingvokulturalogiya va boshqalar) asosiy tamoyili sifatida talqin qilishning lingvistik nazariyasidagi asosiy konseptual tamoyil deb qaralishi mumkin va haqiqatning o’zi cheksiz talqinlarga ochiq. Bunday holda, «inson o’zi biladigan dunyoni o’zi yaratadi, uni o’z kuchi bilan o’lchaydi, sezadi, shakllantiradi, baholaydi va dunyoning qiymati bizning izohimizda yotadi. Tushuntirish faoliyati butun hayotimizni qamrab oladi» [Falsafa, 2004]. Tafsirni maxsus uslubiy protsedura sifatida talab qilish fanda inson faoliyatining har xil turlari masalalari, uning a’loqada ishtirok etishi bilan bog’liq bo’lgan, a’loqada shaxsiy va jamoaviy tajribani uzatishda, tadqiqot predmeti sifatida ajratilganda paydo bo’ladi. Lingvistik qadriyatlar va an’analar. Tafsir nazariyasining falsafiy tarkibiy qismi sifatida, bu insonning bilim faoliyatining eng muhim natijasi odamlarning muloqotdagi tushunchasini ta’minlaydigan va avloddan avlodga o’tadigan, ma’lum bo’lgan dunyo haqidagi bilimlar tizimini shakllantirish ekanligini tan olishdir, u yoki bu tarzda aks 281 ettiriladigan bilim formati aks ettirilgan. Bilimni obyektivlashtirishning asosiy vositalaridan biri bu til. Aynan u dunyo haqidagi bilimlarni tilshunoslik belgilarida, asosan, aksariyat olimlar tomonidan tan olinadigan so’zlar bilan ifodalanadigan so’zlarni taqdim etadi. Bilish falsafasida va mustaqil fan sifatida bilish nazariyasining o’zida eng keng tarqalgan mavhum- epistemologik yoki ratsional-oqilona ilmiy paradigma doirasida bilimlarning aks ettiruvchi mohiyatini metodologik deb hisoblash odatiy holdir. Biroq, bugungi kunda “kognitiv jarayon faqat aks ettiruvchi protseduralar bilan chegaralanib qolmasligi va natijaning o’zi – bilimdonlarning obrazi sifatida bilimga ko’pincha boshqa tabiat yoki ular bilan yaqin a’loqada bo’lish orqali erishilishi” tobora ravshanlashib bormoqda [1, 120]. Shunday qilib, L.A. Mikeshina, bilim falsafasi nuqtayi nazaridan aks ettirish, kelishuv va talqin qilish bilan bir qatorda mavjud bo’ladi. Shuning uchun tadqiqotchilarda, xususan, aks ettiruvchi va talqin etuvchi jihatlarning birligini hisobga olish istagi paydo bo’ldi. “Mavzuni anglash, talqin qilish, idrok qilishning izohlash faoliyatining tub mohiyatini tan olish – bu bilishning yangi paradigmasining asosiy xususiyatlaridan biri” – ekzistensial-antropologik. Bu tabiiy ravishda yuzaga kelgan lingvistik ilmiy paradigmalar – sistemosentrik va antroposentriklar o’zgarishi jihatidan idrokning izohlovchi omili sifatida tilga murojaat qilish bilan o’zaro bog’liqdir. Ma’lumki, dunyo haqidagi bilim subyektiv bo’lmaydi, chunki u ko’pchilik olimlar tomonidan insonga xos bo’lgan yuqori darajada tashkil etilgan materiya, miya xususiyati sifatida tan olingan ong bilan chambarchas bog’liqdir. Shuni hisobga olish kerakki, «bilish subyekti, birinchi navbatda sharhlovchi, izohlovchi, talqin qiluvchi subyektdir, chunki uning mavjudligi va faoliyati nafaqat obyektiv haqiqatda, balki u yaratgan obrazlar, belgilar va ramziy shakllar dunyosida, inson hayotining o’ziga xos tuzilishiga xosdir» . Til yordamida inson bilish natijalarini ifodalashga muvaffaq bo’ladi va uning yordami bilan dunyo to’g’risidagi olgan bilimlarini jamiyatning boshqa a’zolariga ularning ijtimoiy-madaniy o’zaro ta’siri jarayonida uzatadi. Shu munosabat bilan interpretatsiya (talqin qilish) funksiyasi kommunikativ va kognitiv funksiyalar bilan bir qatorda tilning asosiy funksiyalari soniga kiritilganligi aniq. N.N.Boldirev, “insonning har qanday lingvistik faoliyati izohlash bilan bog’liq bo’lib, lingvistik talqin kognitiv faoliyat turi, odamning o’zi va bu dunyoda tushunishi va tushuntirish jarayoni va natijalari sifatida paydo bo’ladi” [2, 5]. Shu bilan birga, talqin qilish subyektning ongi bilan bog’liqligi holda tasavvur qilib bo’lmaydi, chunki insonning kognitiv faoliyati inson yordamida dunyoni va tilni (bu dunyoning o’ziga xos obyekti sifatida) anglashiga asoslanadi. Konseptualizatsiya jarayoni asosida tanlab