QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI TAQSIMLASH, SOTISH VA TOVARLILIK DARAJASINI OSHIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini samarali taqsimlash, ichki va tashqi bozorlarda sotishni rivojlantirish hamda mahsulotlarning tovarlilik darajasini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shu bilan birga, mavjud muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha taklifvatavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: qishloq xo‘jaligi, tovarlilik, marketing, logistika, eksport, innovatsiya, bozor, bozorsegmentatsiyasi, qishloqxo‘jaligining iqtisodiysamaradorligi, mahsulot bozori. Kirish. Qishloq xo‘jaligi har qanday mamlakat iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida ham bu sohaning ahamiyati beqiyos bo‘lib, nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, balki eksport salohiyatini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Ammo qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini taqsimlash, ularni bozorda samarali sotish va tovarlilik darajasini oshirish bo‘yicha hali to‘liq yechimini topmagan muammolar mavjud. Ta’kidlash lozimki, mamlakatimizda mavjud muammolarni o‘rganish, chuqur tahlil qilish va yechimlarini topish bo‘yicha qator chora tadbirlar ishlab chiqilib amaliyotga joriy etilmoqda. Jumladan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, ularni eksportbop holga keltirish va raqobatbardoshligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.[1] Ammo ushbu jarayonlarda tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ularni hal etish o‘z vaqtida ilmiy asoslangan yondashuvni talab etadi. Metod va metodologiya. Ushbu tadqiqotning maqsadi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini taqsimlash, sotish va tovarlilik darajasini oshirishning barqarorligini ta’minlashning metodologik va amaliy asoslarini takomillashtirish, undazamonaviy iqtisodiytizimningahamiyatini tahlilqilish, uni yanada rivojlantirish yо‘nalishlarini aniqlashdan iborat. Mavzuni yoritishda statik tahlillar, mantiqiy uzviylik, tahlilva tadqiq etish jarayonida turlixil adabiyotlar vamaqolalar tahlilidanfoydalanilgan Natijalarvatahlillar. O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari fermer xo‘jaliklari, kichik xo‘jaliklar va uy xo‘jaliklari tomonidan yetishtiriladi. Bu esa mahsulotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va taqsimlash jarayonlarini murakkablashtiradi. Fikrimizcha bu jarayon bo‘yicha asosiy muammolarquyidagilardan iborat: -Yagona logistikatiziminingyo‘qligi; -Sovutkichli transport vositalari yetishmasligi; -Oraliq vositachilar faoliyatining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi; -Mahsulotnisertifikatlash vastandartlashtirishda muammolarvaboshqalar; Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yo‘qotilishi sabablari bo‘yicha taqsimoti(% hisobida)qo‘yidagicha bo‘lganligini ko‘rishimizmumkin.[2] 1-jadval T/r Qishloqxo‘jaligi mahsulotlariningyo‘qotilishisabablari Ulushi(foizda) 1 Yagona logistika tiziminingyo‘qligi 35 2 Sovutkichlitransport vositalari yetishmasligi 28 Mahsulotni sertifikatlash va standartlashtirishda muammolar va 3 20 boshqalar 136 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI 4 Oraliq vositachilarfaoliyatining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi 17 Jami 100 Mahsulot sotishdagi mavjud holatni tahlil qiladigan bo‘lsak ichki bozorda narxlarning mavsumiy tebranishi, ayrim hollarda esa oraliq vositachilarning haddan tashqari ko‘pligi fermerlar foydasining kamayishiga olibkeladi. Tashqi bozorlarda esa marketing va reklama ishlarining yetarlicha yo‘lga qo‘yilmaganligi eksport imkoniyatlaridan to‘liqfoydalanishga to‘sqinlik qilmoqda. Qishloqxo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi 2019-2023 yillarda quyidagicha bo‘lgan: [3]. 1-chizma Grafik ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi 2019-yilda 870 million dollarni, 2020-yilda 950 million dollarni 2021-yilda 1140 million dollarni, 2022-yilda1030million dollarni, 2023-yilda esa1120million dollarni tashkil etgan. Fikrimizcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi oshirish uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadgamuvofuq deb hisoblaymiz: - Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchilari va oraliq vositachilar o‘rtasidagi hamkorlikni yanad kuchaytirish; - Marketing kurslarini tashkil va unga Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchi fermer xo’jaliklari va kerak bo’lsauyxo’jaliklarixodimlarini jalb etish; -Har birtuman markazidaagro-logistika markazlari tashkil etish; -Kooperatsiyalar orqali kichik fermer xo‘jaliklarini birlashtirish; - Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni elektron savdo platformalari orqali global bozorlarga chiqishinirag‘batlantirish; - Yirik supermarket tarmoqlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnomalar tuzish tizimini yo‘lga qo‘yish baboshqalar. Xulosa. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini raqobatbardosh holga keltirish uchun tizimli yondashuv, logistika infratuzilmasini rivojlantirish va eksport strategiyasini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish zarur. Grafiklar va amaliy misollar orqali ko‘rinib turibdiki, kichik texnologik yechimlar ham yirik iqtisodiynatijalarg