Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollari (Qashqadaryo viloyati misolida)

Аннотация

Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyatiga alohida e’tibor qaratilib, mintaqaviy sharoitlarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollari o‘rganiladi. Tadqiqotda iqtisodiy infratuzilmaning hozirgi holati, ijtimoiy rivojlanish ko‘rsatkichlari, tabiiy va inson resurslari, sarmoyaviy salohiyat o‘rganiladi. Asosiy e’tibor o‘sish imkoniyatlarini, mintaqaviy rivojlanish strategiyalarini, hukumat islohotlari va xususiy sektor ishtirokining rolini aniqlashga qaratiladi. Mintaqaviy dinamikani tahlil qilgan holda, ushbu tadqiqot Qashqadaryoda barqaror va inklyuziv o‘sishni ta’minlashning muammolari va strategik yo‘llarini ko‘rsatadi. Topilmalar oʻtish davridagi iqtisodiyotlarda mintaqaviy rivojlanish siyosatini ishlab chiqishni kengroq tushunishga hissa qoʻshishga qaratilgan. Kalit so‘zlar. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, hududiy iqtisodiyot, barqaror o‘sish, investisiya salohiyati, infratuzilma,hududiysiyosat,rivojlanish strategiyasi, ijtimoiy ko‘rsatkichlar. Kirish. Sanoat, energetika, qishloq xo‘jaligi, turizm kabi barcha yetakchi sohalar bo‘yicha Qashqadaryoning salohiyati yuqori. Yil boshidan buyon viloyatda 2 milliard dollar investitsiya o‘zlashtirilgan. 565 ming nafar aholining bandligi ta’minlanib, 90 ming odam kambag‘allikdan chiqarilgan. Yil yakunigacha yalpi hududiy mahsulot 6 foizdan ziyod o‘sishi, eksport 555 million dollarga yetishikutilmoqda. Viloyat salohiyati to‘la ishga solinsa, natijalar bundan ancha ko‘p bo‘ladi bu boradagi qo‘shimcha imkoniyatlar, yangi loyihalar ko‘rib chiqilmoqda. Avvalo, oziq-ovqat xavfsizligi masalasi ustuvor bo‘ladi. Keyingi yildan Qashqadaryo kartoshka, meva, parranda go‘shti va tuxum bo‘yicha o‘zini o‘zi to‘liq ta’minlashga o‘tadi. Bu borada xorijiy investorlar ishtirokida 16 ta yirik loyiha shakllantirilgan[1]. Hususan, 2025-yilga mo‘ljallangan 3,5 milliard dollarlik investitsiyalarni jalb etish, eksportni 1 milliard dollarga yetkazish va 300 ming yangi ish o‘rinlari yaratish kabi ulkan rejalar mintaqaning rivojlanish yo‘nalishini yanada mustahkamlamoqda. Bu tashabbuslar qishloq xo‘jaligida kartoshka, meva, parranda go‘shti va tuxum yetishtirishda o‘zini-o‘zi ta’minlash, zamonaviy bog‘lar barpo etish va organik dehqonchilik amaliyotini yo‘lga qo‘yish kabi maqsadli loyihalar bilan to‘ldirilmoqda. O‘zbekistonning janubiy qismida joylashgan Qashqadaryo viloyati mintaqaviy mutanosib rivojlanish bo‘yicha mamlakat strategik kun tartibining asosiy nuqtasi sifatida paydo bo‘ldi. 2024-yilda viloyatda yalpi hududiy mahsulot (YaHM) 80,7 trillion so‘mni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 6,5 foizga o‘sdi. Ushbu o'sish asosiy tarmoqlar: qishloq, o'rmon va baliqchilik (104,2%), sanoat (108,0%), qurilish (112,1%) va xizmatlar (106,8%) bo'yicha barqaror ko'rsatkichlar bilan ta'minlangan[2]. Ushbu iqtisodiy kengayishga investitsiya faoliyati sezilarli hissa qo'shdi. 2023-yilda markazlashtirilgan investitsiyalar hajmi 3,5 trillion so‘mni, markazlashtirilmagan investitsiyalar hajmi esa 18,2 trillion so‘mni tashkil etib, umumiy asosiy kapital qo‘yilmalarining 84,1 foizini tashkil etdi. Taʼkidlash joizki, ushbu investitsiyalarning 38,8 foizi qurilish-montaj ishlariga yoʻnaltirilgan boʻlib, bu hudud infratuzilmasini yaxshilash boʻyicha birgalikdagi saʼy-harakatlarni aks ettiradi. Qashqadaryo viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini har tomonlama tahlil qilishga qaratilgan. Mavjud iqtisodiy ko'rsatkichlar, investitsion modellar va demografik 96 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI tendentsiyalarni o'rganib, tadqiqot mintaqaning barqaror va inklyuziv o'sish yo'lidagi imkoniyatlar vamuammolarni aniqlashga intiladi. Metod va metodologiya. Statistik ma'lumotlar O'zbekiston Resplikasi milliy statistika qo'mitasining rasmiy nashrlari, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisobotlari va xalqaro iqtisodiy ma'lumotlar bazalaridan olingan holda miqdoriy tahlil usulidan foydalanildi. Unda tahlil qilingan ko'rsatkichlar bo'lib YaHM, investitsiyalar hajmi (markazlashtirilgan va markazlashtirilmagan), YaHMga tarmoq hissalari, bandlik darajasi va eksport-import balanslari kabi asosiy iqtisodiyko'rsatkichlar o'rganildi. Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, xususan, O'zbekiston kabi postsovet davlatlari sharoitida, akademik va siyosatga yo'naltirilgan tadqiqotlarning asosiy nuqtasi bo'lib kelgan. Tadqiqotlar iqtisodiy o'sish katalizatorlari sifatida mintaqaviy diversifikatsiya, investitsiyalar oqimi va infratuzilmani rivojlantirish muhimligini ta'kidladi. Qashqadaryo viloyati misolida so‘nggi tahlillarturli sohalarda sezilarliyutuqlarga erishilganini ko‘rsatmoqda Natija va tahlil. Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (ITMM) ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-2020-yillarda Qashqadaryo viloyatida yalpi hududiy mahsulot (YaHM) 9,8 foizga o‘sib, 36,0 trillion so‘mni tashkil etdi. Xizmat ko‘rsatish sohasining YaHMdagi ulushi 29,2 foizdan 32,7 foizga, qishloq xo‘jaligining ulushi 35,8 foizdan 40,3