МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТНИ СОХТАЛАШТИРИШ ТУРЛАРИ

Аннотация

In this article, the author analyzes cases of falsification and financial fraud revealed during theaudit offinancial statements, groups them andrecommends measures toprevent them. Key words: financial statements, falsification, fraud, forged documents, recognition, distortion offacts, fraud, deliberate concealment. Кириш “Мустақил аудиторнинг умумий мақсадлари ва аудитни аудитнинг халқаро стандартларига мувофиқ ўтказиш” номли 200-сонли ХАС га кўра молиявий ҳисобот аудитининг асосий мақсади фойдаланувчиларнинг молиявий ҳисоботнинг барча муҳим жиҳатлари бўйича амалдаги молиявий ҳисобот тизимига мувофиқ тузилганлигига ишонч даражасини оширишдан иборат. Бошқача қилиб айтганда, аудит молиявий маълумотларнинг ҳисобот-ларда ишончлилиги ва тўғри кўрсатилиши тўғрисида фикр билдиришгақаратилган [1]. Aудиторлик текшируви доирасида аудиторлик ташкилотининг қуйидаги масалалар бўйичафикрини аксэттиришикерак: 1)аудит қилингандавр учун компанияҳисоботининг ишончлилиги тўғрисида. 2) компания фаолиятининг Ўзбекистон республикаси қонунчилиги талабларига мувофиқлигитўғрисида. 3)компания фаолиятининг унинг Низомидабелгиланганмақсадларга 323 мувофиқлигитўғрисида. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 4) бухгалтерия ҳисоби ва солиқ ҳисоби ва қонунчилик талабларини жиддий бузилиши тўғрисида. 5)компаниянингмолиявийҳолати,унингхўжалик фаолиятинатижалари тўғрисида. 6) бухгалтерия ҳисоби, солиқ ва молиявий ҳисоботнинг ишончлилигига таъсир қилувчи бошқамасалалар бўйича. Тўғри тузилган молиявий ҳисобот мулк эгалари ва инвесторлар учун ўзларини қилган қўйилмалари самарадорлиги баҳолаш, янги инвестициялар қилиш ёки аксинча уларни бу компаниядан олиб чиқиб кетиш бўйича қарорлар қабул қилишда муҳим аҳамияткасб этади. Афсуски, амалда молиявий ҳисоботлар уларни тузувчилари томонидан сохталаштириш ва молиявий фирибгарликларни амалга ошириш орқали бузиб кўрсатилиши холатлари учраб туради. Мазкур мақолада молиявий ҳисоботнинг ишончлилига салбий таьсир кўрсатувчи сохталаштириш ва молиявий фирибгарлик холатлари таҳлил қилиб чиқилади ва уларни аниқланганда халқаро аудит стандартлари (ХАС) асосида аудиторнинг хатти харакатлари кўрсатилибўтилади. Тадқиқодасослари. Мақоланиёзишжараёнидамуаллиф томониланилмийизланишнинг маьлумотларни йиғиш, уларни таққослаш, таҳлил қилиш ва амалий моделлаштириш усулларидан фойдаланилди. Тадқиқоднатижалари ва уларнимуҳокамаси. Мақоладакўрибчиқилаётган масала бирқатор ХАС,жумладан, - « Мустақил аудиторнинг умумий мақсадлари ва аудитни аудитнинг халқаро стандартларигамувофиқўтказиш» номли200-сонлиХАС; - «Молиявий ҳисоботлар аудитида қонунлар ва меъёрий ҳужжатларни эътиборга олиш»номли250ХАС ; - «Молиявий ҳисоботлар аудитидаги фирибгарликка нисбатан аудиторнинг мажбуриятлари»номли240ХАС ; - «Баҳоланган рискларга жавобан аудиторнинг ҳаракатлари» номли 330 ХАС ва бошқалар. Юқорида келтирилган ва шу масала билвосита кўриб ўтилган бошқа ХАС 324 мазмунига кўра, сохталаштирилган молиявий ҳисобот деганда мазкур ҳисоботдан фойдаланувчиларни чалғитиш, наф олиш ёки жиноий харакатларини беркитиш мақсадида Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. молиявий ҳисоботларни била туриб нотўғри тақдим этиш тушунилади. Бу ҳолат ёлғон ёзувларнияратишнива ҳақиқийҳолатниқасддан яширишниўз ичигаолишимумкин Молиявийҳисоботганотўғримаьлумотлари кирибқолишиуни тузувчиларитомонидан йўл қўйилган“хато”ёки амалга оширилган “алдов” ва “фирибгарлик”харакатлари туфайлиюз беришимумкин. Бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботидаги хато деб - бухгалтерия ҳисоби ва ҳисобот маълумотларининг тўғрилигини қасддан бузиш бўлмай, бухгалтерия ҳисобидаги арифметик ёки мантиқий хатолар, бухгалтерия ҳисобининг тўлиқлигини назорат қилмаслик ёки иқтисодий фаолият холатларини, мулкнинг мавжудлиги ва ҳолатини ёки ҳисоб-китобларни нотўғрикўрсатишгаайтилади[2]. Бундай хатолар нотўғри ҳисоб-китоблар, бухгалтерия ҳисоби қоидаларини нотўғри қўллаш, белгиланган муддатларга риоя қилмаслик ёки ҳисоботларни тузишда бошқа четга чиқишлар натижасидаюзага келишимумкин. «Молиявий ҳисоботлар аудитидаги фирибгарликка нисбатан аудитор мажбуриятлари» деб номланган 240-сонли ХАС га кўра, фирибгарлик кенг юридик тушунча бўлишига қарамасдан, АХС лар мақсадлари учун, аудитор молиявий ҳисоботларда муҳим бузиб кўрсатишларга сабаб бўладиган фирибгарлик билан шуғулланади. Қасддан қилинган бузиб кўрсатишларнинг икки тури аудитор учун ўринли – ёлғон молиявий ҳисобот беришдан келиб чиқадиган бузиб кўрсатишлар ва активларни ноқонуний ўзлаштиришдан келибчиқадиганбузиб кўрсатишлар. Ҳисоботни объектив равишда бузиш билан бир қаторда солиқ тўлашдан бўйин товлаш, компаниянинг ҳақиқий ҳолатин