“MAKTAB FIZIKASIDA KINEMATIKA:O’RGANISH VA TUSHUNISHNING YANGI USULLAR”

Аннотация

Данный раздел посвящен изучению кинематики – начальной и фундаментальной части механики в физике. Кинематика исследует геометрические характеристики движения тел, а именно их траекторию, скорость и ускорение, не учитывая при этом причины движения (силы). Подробно рассматриваются такие понятия, как модель материальной точки, виды движения (прямолинейное равномерное, неравномерное, по окружности) и величины, их описывающие (перемещение, путь, скорость,ускорение). Также анализируются свободное падениеисложные видыдвижения, например, движение тела, брошенного под углом к горизонту. Раздел обогащен графическимиметодами ирешениями задачдля закрепления теоретическихзнаний. Ключевые слова: Кинематика, Движение, Материальная точка, Траектория, Путь, Перемещение, Скорость,Ускорение, Прямолинейное движение,Движение поокружности, Свободноепадение,Относительность. Annotation:This section is dedicated to the study of kinematics, theinitial and fundamental part of mechanics in physics. Kinematics investigates the geometric characteristics of body motion, namely their trajectory, velocity, and acceleration, without considering the causes of motion (forces). Fundamental concepts such as the point particle model, types of motion (uniform straight-line, non-uniform, circular), and the quantities describing them (displacement, distance, velocity, acceleration) are discussed in detail. Free fall and complex motions, such as projectile motion launched at an angle to the horizontal, are also analyzed. The section is enriched with graphical methods and problem solutionsto reinforce theoretical knowledge. 220 Keywords: Kinematics, Motion, Point particle, Trajectory, Distance, Displacement, Velocity, Acceleration, Straight-line motion,Circular motion, Freefall, Relativity. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Kinematika ENGASOSIYFORMULALAR MEXANIKA * Fizika so'zi grekcha "fyuzios" so'zidan kelib chiqqan bo'lib, u tabiat degan ma'noni anglatadi. Bu so'zni fanga birinchi marta qadimgi Yunon mutafakkiri Aristotel kiritgan. * Fizika qonunlari u yoki bu hodisalarning miqdoriy xarakteristikalari orasidagi munosabatlar tarzidaifodalanadi. Bu miqdoriy xarakteristikalarfizik kattaliklardeb ataladi. * Mexanika fizika fanining bir bo'limi bo'lib, u materiya harakatining eng oddiy ko'rinishlarini - jismlar(yoki biror jismqismlarining bir-biriga nisbatan ko'chishlarini o'rganadi. *Mexanikauch qismdan iborat: * Jism harakatini mazkur harakatga ta'sir ko'rsatuvchi sabablar bilan bog'lamagan holda o'rganuvchi qismi kinematikadeb ataladi. * Jism harakati va unga ta'sir etuvchi kuchlar orasidagi munosabatlarni o'rganuvchi qismi dinamikao'rganadi. *Kuchlarta'siridagi jismlarmuvozanatini statikao'rganadi. *Umuman, mexanikaqonunlarijismning ixtiyoriy paytdagi vaziyatini aniqlash imkoniniberadi. KINEMATIKA  Moddiynuqtaning harakati * Vaqt o'tishi bilan jismning boshqa jismlarga nisbatan vaziyatining o'zgarishiga mexanik harakat deyiladi. * Jismning ixtiyoriy ikki nuqtasini birlashtiruvchi to'g'ri chiziq o'z-o'ziga parallelligicha qoladigan harakat, ilgarilanmaharakat deyiladi. Rasm1.Ilgarilanma harakat *Muayyan sharoitda o'lchamlarini e'tiborga olmasaham bo'ladigan jismmoddiynuqta deyiladi. * Bir jismga nisbatan ikkinchi jismning harakati o'rganilayotgan bo'lsa, birinchi jism sanoq jism, ikkinchijism o'rganilayotgan jism deyiladi. * Sanoq jism, unga bog'langan koordinatalar sistemasi va vaqtni o'lchaydigan asbob birgalikda 221 sanoq sistemasideyiladi. *Sanoq sistemasiunda joylashgan jismning harakatinio'rganish uchun kerak. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. *Faqat son qiymatiga ega bo'lgan kattaliklar skalyar kattaliklar deyiladi. *Sonqiymatidan tashqari yo'nalishga ham ega bo'lgan kattaliklarvektor kattaliklardeyiladi. * Moddiy nuqta (jism)ning o'z harakati davomida uzluksiz chizgan chizig'iga yoki qoldirgan iziga traektoriya deyiladi. * Moddiy nuqta (jism)ning o'z harakati davomida uzluksiz chizgan chizig'i yoki qoldirgan izininguzunligiga yo'l (yoki bosib o'tilgan yo'l) deyiladi. *Traektoriya uzunligi S deyiladi. * Moddiy nuqta (jism)ning boshlang'ich vaziyatini bilan oxirgi vaziyatini tutashtiruvchi yo'nalishlikesma ko'chishdeyiladi. Ko'chish vektor kattalik. * To'g'ri chiziqli traektoriya bo'ylab ilgarilanma harakat qilayotgan moddiy nuqta traektoriyasi, lekinteng vaqt oraliqlarida birxilmasofaga ko'chsa, to'g'ri chiziqlitekis harakat sodirbo'ladi. * Vaqt birligi yoki bir sekundda bosib o'tilgan yo'lga tezlik deyiladi. Tezlik vektor kattalikdir. To'g'ri chiziqli tekis harakatda tezlik vektorining yo'nalishi ko'c