SOLIQLAR VA DAVLAT XARAJATLARI UYG'UNLIGI: BYUDJET SIYOSATIDA MUVOZANAT

Аннотация

Ushbu maqolada soliq siyosati va davlat xarajatlari o‘rtasidagi uyg‘unlikning mamlakat byudjet siyosatidagi ahamiyati yoritiladi. Soliqlardan tushgan daromadlar va davlat tomonidan amalga oshiriladigan xarajatlar o‘rtasidagi muvozanat fiskal barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Maqolada fiskal muvozanatga erishish uchun soliq yig‘imlarini samarali boshqarish, xarajatlarni ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirish va davlat moliyaviy siyosatini optimallashtirish kabi masalalar tahlilqilinadi. Kalit so‘zlar: soliq siyosati, xalqaro tajriba, budget daromadlari, soliq turlari, fiscal muvozanat. Jismoniy vayuridik shaxs Jahon mamlakatlari amaliyotida iqtisodiy rivojlanishni tartibga solish hamda rag'batlantirish maqsadida muayyan vaziyatlarga bog’liq holda bevosita va bilvosita soliqlardan foydalanib kelinmoqda. Aksariyat rivojlangan mamlakatlar soliq ma'murchiligida bevosita soliqlami hisoblash va undirish mexanizmini takomillashtirib borishga alohida e'tibor qaratilmoqda. «Yevropa Ittifoqiga kimvchi iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar davlat budjeti, asosan, bevosita soliqlar hisobiga to‘ldiriladi»1. Ekspertlar ma’lumotiga ko‘ra, «Xitoy 2022-yildan boshlab, bevosita soliqlar ulushini oshirish va bilvosita soliqlar ulushini pasaytirishni navbatdagi asosiy vazifalardan etib belgilangan»2 Jahon amaliyotida soliqqa tortishda to‘g‘ri soliqlar ulushining yuqoriligi ulami hisoblash va undirish mexanizmini yanada takomillashtirib borishni taqozo etmoqda. Davlatning iqtisodiy siyosatidagi asosiy yo‘nalishlardan biri – byudjet siyosatidir. Byudjet siyosati soliq tushumlari va davlat xarajatlarini muvofiqlashtirish orqali makroiqtisodiy barqarorlikka erishishga xizmat qiladi. Soliqlar – davlat byudjetining asosiy daromad manbai bo‘lsa, xarajatlar – davlatning ijtimoiy-iqtisodiy funksiyalarini bajarish vositasidir. Ular o‘rtasidagi uyg‘unlikfiskal muvozanatni ta’minlashning kalitidir. Jahon mamlakatlarida global moliyaviy barqarorlikni ta'minlash zarurati kuchayib borayotgan sharoitda davlat budjeti daromadlarini shakllantirishda to‘g‘ri soliqlaming ahamiyatini o‘rganishga yo‘naltirilgan ilmiy ishlar amalga oshirilmoqda. To‘g‘ri soliqlami undirishda progressiv soliq rejimi qo’lashning afzalliklari, korporativ va jismoniy shaxslaming daromadlari bo‘yicha soliq stavkalarini tartibga solish, iqtisodiy subyektlaming samarali va tejamkor 1 TwxoHOBa A.B. K Bonpocy o Bw6ope npHopHTCTHbrx hopxopob b Hanoroo6jio>KeHHH HacejieHHB // HajiorH h Hajioroo6jioiKeHHe. - 2021. - J64. - C.19-35. DOI: 10.7256/2454-065X.2021.4.35020 URL: https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=35020 133 2Tara k coBepuieHCTBy. Knrafi roTO&HT HOBtie Mexann3Mbi paBHOMepHoro pacnpenejieHiM 6oraTCTBa cpean HacejieHHH. - https://podrobno.uz/cat/uzbekistan-i-kitay-klyuchi-ot-budushchego/tyaga-k-sovershenstvu- kitay-gotovit-novyemekhanizmy-ravnomemogo-raspredeleniya-bogatstva-sredi-nas/.3.02.2022 Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. faoliyatini rag‘batlantirish, jismoniy va yuridik shaxslaming daromad va foydani ko‘paytirishdan manfaatdorligini oshirish, budjetni soliq tushumlari bilan to’ldirishga undovchi moslashuvchan mexanizmni yaratish, to‘g‘ri soliqlarni undirish bilan bog’liq vazifalami izchil hal etish, ya’ni tadbirkorlik subyektlariga foyda soliqni to’lash tartibini takomillashtirish, ishlab chiqarishni kengaytirishni rag‘batlantirishda investitsiyaviy chegirmalami belgilash, yakka tartibdagi tadbirkorlik faoliyati bo‘yicha soliqni hisoblash, jismoniy shaxslardaromad solig‘ini belgilash va to’lashda yengilliklar berish kabilar bu boradagi ilmiy tadqiqotlaming ustuvor yo‘nalishlaridan hisoblanadi. O‘zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning hozirgi bosqichida soliq to‘lovchilar zimmasidagi soliq yukini kamaytirish va soliqlami undirish mexanizmlarini soddalashtirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. “Shu bilan birga, soliq tizimida ishbilarmonlik va investitsiyaviy faollikni oshirish, sog'lom raqobat muhitini shakllantirish, shuningdek, soliq islohotlarini samarali amalga oshirishga to‘sqinlik qilayotgan bir qator kamchilik va muammolar saqlanib qolmoqda3. Bu boradagi belgilangan vazifalarni samarali hal etish yuridik va jismoniy shaxslaming daromadlaridan soliqlami hisoblash, ulami bazasini aniqlash va undirish bilan bog‘liq davlat soliq siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga qaratilgan ilmiy tadqiqotlarning amalga oshirilishinitaqozo etadi. Jahon tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki, soliq islohotlarining amalga oshirishda asosiy muammolaridan biri bo`lib, samarali soliq stavkalari tanlovini asoslash hisoblanadi. Progressiv va regressiv soliq stavkalaridan foydalanganda bu muammo ancha murakkablashadi, chunki proporsional stavkadagi soliqdan farqli o`laroq, bu holda bitta emas, balki bir nechta chega