NAMANGAN IQLIMIDA O‘STIRILGAN PICEA SMITHIANA IN VITRO O‘SIMLIKLARINING FENOTIPIK VA MORFOLOGIK TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada Picea smithiana (g‘arbiy Himolay archasi) navining in vitro sharoitida ko‘paytirilib, Namangan viloyati iqlimiga moslashtirilgan namunalarining fenotipik va morfologik ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Tadqiqot davomida o‘simliklarning o‘sish sur’ati, igna barglarining shakli va uzunligi, ildiz tizimining rivojlanish darajasi kabi asosiy morfologik belgilar aniqlanib, Namangan iqlim sharoiti bilan bog‘liq o‘zgarishlar baholandi. Olingan natijalar ushbu navning mahalliy ekologik sharoitda ommaviy ko‘paytirish imkoniyatlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Picea smithiana, in vitro, morfologik tahlil, fenotip, mikroklonal ko‘paytirish, Namangan iqlimi, igna bargi, o‘sish sur’ati Kirish qismi So‘nggi yillarda dunyo miqyosida o‘simliklarni in vitro usulida ko‘paytirish texnologiyalari keng rivojlanmoqda. Ayniqsa, noyob va iqlimiy moslashuvi past bo‘lgan daraxt navlarini laboratoriya sharoitida ko‘paytirish orqali saqlab qolish va ularni yangi agroiqlimiy hududlarga moslashtirish dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Shunday navlardan biri bu — Picea smithiana (g‘arbiy Himolay archasi) bo‘lib, u yuqori dekorativlik va ekologik barqarorlik xususiyatlariga ega. Ushbu nav O‘zbekiston tabiiy florasida uchramagan bo‘lishiga qaramay, iqlim o‘zgarishlari fonida uni yangi sharoitlarga moslashtirish bo‘yicha tajribalar o‘tkazilmoqda. Namangan viloyati o‘zining kontinental iqlimi, bahorgi keskin harorat farqlari va nisbatan qurg‘oqchil sharoiti bilan ajralib turadi. Shu bois, Picea smithiana navining in vitro sharoitida o‘stirib, keyinchalik ochiq maydonga ko‘chirilib, ushbu hududga moslashish darajasini o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan muhim hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda in vitro sharoitida o‘stirilgan Picea smithiana o‘simliklarining morfologik va fenotipik belgilariga baho berilib, ularning Namangan iqlimiga moslashuvchanlik darajasi tahlil qilindi. Asosiy qism Picea smithiana — g‘arbiy Himolay tog‘ tizmasiga mansub archa turi bo‘lib, o‘zining uzoq umr ko‘rishi, qattiq iqlimga chidamliligi va biologik barqarorligi bilan ajralib turadi. U asosan baland tog‘li, nam va sovuq iqlimli mintaqalarda o‘sadi. Biroq https://scientific-jl.com/new 66 11 Volume–81_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS O‘zbekistonning ayrim hududlari, xususan Namangan viloyatining tog‘ etaklari va salqin mikroiqlimli joylari bu turning eksperimental o‘sishi uchun muhim tajriba maydoniga aylanishi mumkin. Shu sababli mazkur tadqiqotda Picea smithiana navining in vitro usulida ko‘paytirilgan o‘simliklarining Namangan iqlimi sharoitiga fenotipik va morfologik moslashuv darajasi baholandi. Tadqiqot uchun laboratoriyada to‘qima madaniyati asosida archaning kallus hosil qilish, organogenez va o‘simliklarni mikroklonal ko‘paytirish texnologiyalari qo‘llanildi. Steril sharoitda MS (Murashige va Skoog) ozuqaviy muhitidan foydalanilib, har xil o‘sish regulyatorlari — benzilaminopurin (BA), indolil sirka kislotasi (IAA) va naftil sirka kislotasi (NAA) turli konsentratsiyalarda qo‘llanildi. Shundan so‘ng, shakllangan ko‘chatlar iqlimga moslashtirish bosqichida 15-20 kun issiqxona sharoitida parvarish qilindi va ochiq tuproq maydonlariga ko‘chirildi. In vitro sharoitida yetishtirilgan o‘simliklar Namangan viloyatining Pop tumani tog‘ etaklarida joylashgan tajriba maydoniga ko‘chirilib, 90 kun davomida kuzatuv ostida bo‘ldi. Tadqiqot davomida 50 ta o‘simlik namunasi morfologik jihatdan tahlil qilindi. Asosiy e’tibor igna barglarining uzunligi, rangi, zichligi, ildiz uzunligi va tarmoq darajasi, shuningdek o‘sish sur’ati kabi fenotipik ko‘rsatkichlarga qaratildi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘simliklarning 82% qismi muvaffaqiyatli moslashdi, 12% o‘simliklar o‘sish sur’atida sekinlik va barglarning sarg‘ayishi kuzatildi, qolgan 6% esa transplantatsiyadan keyin nobud bo‘ldi. O‘rtacha igna uzunligi 1,8 sm bo‘lib, yashil rangning ochroq tusdagi varianti ustunlik qildi. Bu esa transplantatsiyadan so‘ng yorug‘lik va tuproq namligi kabi omillarga sezgirlikni ko‘rsatadi. Ildiz tizimining uzunligi o‘rtacha 9–11 sm bo‘lib, bir necha tarmoqqa ega mustahkam ildizlar shakllanganligi aniqlandi. Bu ko‘rsatkichlar Picea smithiana navining Namangan sharoitidagi biotik va abiotik omillarga nisbatan ma’lum darajadagi chidamliligini isbotlaydi. Shuningdek, o‘simliklarning fenotipik o‘zgaruvchanligi kuzatildi. Ayrim ko‘chatlarda igna rangining to‘q yashil tusga o‘tishi, ildiz sohasida pastki qismning qo‘shimcha kallus hosil qilgani, shoxlanish darajasining farqlanishi kabi belgilar paydo bo‘ldi. Bu esa ushbu navning somaklonal o‘zgarishlarga moyilligini va in vitro sharoitda ko‘paytirishda genetik xilma-xillik ehtimolini ko‘rsatadi. Ayniqsa, MS muhitiga BA 1,0 mg/l va IAA 0,5 mg/l qo‘shilgan kombinatsiyada optimal morfologik ko‘rsatkichlar kuzatildi. Bu muhit kombinatsiyasi orqali ko‘chatlarda balandlik, barg zichligi va ildiz tizimi sifat jihatidan yuqori bo‘ldi. Bundan tashqari, o‘sish davomida harorat, tuproq pH darajasi, yo