Translation of phraseological units in texts of mass media on the pragmastilistic aspect of doing

Аннотация

Ushbu maqolada ommaviy axborot vositalari matnlarda frazeologik birliklarnitarjima qilish haqida so’z boradi. Ommaviy axborot vositalarining hayotimizta tutgan o’rnih haqida kerakli ma’lumotlar yoritilgan. Kalit so’zlar: ommaviy axborot vositalari, frazeologiya va pragmastilistika. Annotation: This article discusses the translation of phraseological units in media texts. There is a lot of information about the role of the media in our lives. Key words: media, phraseology and pragmastilistics. Hozirgi vaqtda til rivojlanishining eng faol, eng muhim jarayonlari ommaviy axborot vositalari (gazeta, jurnal, radio, televideniya, internet) tilida sodir bo‘ladi. Ko‘pgina tadqiqotchilar ommaviy axborot vositalari tilining samaradorligi, stilistik harakatchanligi, ekstralingvistik tendentsiyalarga ochiqligi, ortib borayotgan ekspressivlik, moslashuvchanlik, boylik, funktsiyalarning xilma-xilligi kabi fazilatlarini ta’kidlaydilar. Hozirgi vaqtda siyosiy voqealar va siyosatchilar haqidagi yangiliklar haqiqatan ham hamma joyda mavjud. Siyosiy ommaviy axborot vositalarining nutqini yanada yorqin va ta’sirli qilish uchun siyosatchilar va jurnalistlar turli xil ekspressiv va obrazli lingvistik birliklardan foydalanadilar, ular orasida frazeologik birliklar ham bor. Tarjimonlar, o‘z navbatida, asl ommaviy axborot vositalari matnlarining pragmatik salohiyatini saqlab qolish va maqsadli auditoriyaga ta’sir o‘tkazish uchun ularni tegishli tarzda o‘tkazish muammolariga duch kelishadi. Frazeologik birliklar ommaviy axborot vositalarining nutqini yanada ta'sirchan va kuchliroq qiladigan juda emotsional leksik birliklardir. Siyosiy media matnlari nutqning eng yorqin va hissiy turlaridan biri bo‘lib, frazeologik birliklar dolzarb muammolarni ta’kidlashda va muallifning auditoriyaga ta’sir qilish kommunikativ niyatiga erishishda katta hissa qo‘shishi mumkin. Demak, frazeologik birliklar matnning pragmatik imkoniyatlarini qisman amalga oshirishi mumkin. Ommaviy axborot vositalari matnlarining sarlavhalari va sarlavhalarida frazeologik birliklar ayniqsa tez-tez ishlatiladi. B.V. Krivenkoning ta’kidlashicha, bosma nashrdagi sarlavha “kuchli, urg’uli pozitsiya”, “gazetani olgan har qanday o'quvchi sarlavhaga e'tibor beradi” [Krivenko 1993: 44-45]. O‘zgartirilgan frazeologik birliklarning qo‘llanilishi Frazeologik birlikning o‘zgarishi “lingvistik adabiyotda mustahkamlangan umumiy belgilangan me’yordan har qanday semantik va yoki tarkibiy og‘ish” [Guseinova 2015: 68]. Frazeologik birlikning vaqti-vaqti bilan uslubiy qo'llanilishi uning nutqdagi o'ziga xos stilistik aktualizatsiyasidan iborat bo‘lib, buning natijasida “frazeologik birlikning shakli va ma’nosida kontekst bilan 139 belgilanadigan sezilarli o'zgarishlar ro‘y beradi” [Fedulenkova 2012: 126]. Pragma-stilistika - bu pragmatika va uslub tushunchasi bilan bog‘liq topilmalar va uslublarni tilda, ya’ni yozma va og‘zaki tilda turli xil qo‘llanish shakllarini adabiy matnlar tilini bir zumda tahlil qilish uchun qo‘llashga qaratilgan yondashuvi yozuvchilar, janrlar va davrlar orasida (Allan, 2016, 217-bet). Pragma-stilistikaning maqsadi lingvistik va ijtimoiy-madaniy kontekstlarda sodir bo‘lgan adabiy matnlarni yozish va o‘qishni bog‘lashdir. Bu “bir tomondan adabiy, ikkinchi tomondan esa lingvistik, kontekstuallashtirishga katta e’tibor beradi” degan ma’noni anglatadi (Sell, 1991, 99-bet). Xikki (1989, 8- bet, D'hondt va boshqalar, 2009, 23-b.) Sellning fikriga qo‘shiladi, “pragma-stilistika har doim” bir xil narsani aytishning turli xil usullarini ko‘rsatishga harakat qiladi”. Uslub vaziyatni tashkil etuvchi omillarga bog‘liq pragmatik omillardir. Ommaviy axborot vositalari ommaviy kommunikatsiyalar orqali katta auditoriyani qamrab oladigan turli xil media texnologiyalari majmuasini anglatadi. Ushbu aloqa amalga oshiriladigan texnologiyalar turli xil savdo nuqtalarini o‘z ichiga oladi. Radioeshittirish vositalari axborotni kino, radio, yozib olingan musiqa yoki televizor kabi ommaviy axborot vositalari orqali elektron shaklda uzatadi. Raqamli media ham internet, ham mobil ommaviy aloqani o‘z ichiga oladi. Internet-media elektron pochta, ijtimoiy media saytlari, veb-saytlar va Internetga asoslangan radio va televideniya kabi xizmatlarni o‘z ichiga oladi. XX-asr oxirida ommaviy axborot vositalarini sakkizta ommaviy axborot vositalariga bo‘lish mumkin edi: 1) kitoblar, 2) Internet, 3) jurnallar, 4) filmlar, 5) gazetalar, 6) radio, 7) audio yozuvlar va 8) televideniya. XX asr oxiri va XXI asr boshlarida raqamli aloqa texnologiyasining portlashi savolni o‘rtaga tashladi: ommaviy axborot vositalarining qaysi shakllarini “ommaviy axborot vositalari” deb tasniflashganini misollar orqali ko‘rib chiqamiz. Misol uchun, ta‘rifga mobil telefonlar, kompyuter o‘yinlari va video o‘yinlarni kiritish masalasi bahsli. 2000-yillarning boshida quyidagicha tasnif qo‘llanila boshlandi. 1. Taxminan 1900 yildan boshlab kino 2. Taxminan 1910 yildagi radio 3. Taxminan 1950 yildagi televizor 4. Taxminan 1990 yi