OLIY TA'LIMNI XALQAROLASHTIRISH STRATEGIYALARI: TURKIYA, ERON VA XITOY UNIVERSITETLARINING GLOBAL REYTINGDAGI O'RNI VA XORIJIY TALABALARNI JALB QILISH SIYOSATI

Аннотация

Ushbu tadqiqot Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining xalqaro- lashtirish strategiyalarini va ularning global reytinglardagi pozitsiyalarini tahlil qiladi. Maqolada ushbu mamlakatlarning xorijiy talabalarni jalb qilish siyosatlari, universitetlarning xalqaro hamkorligi va raqobat qobiliyatini oshirish bo'yicha sa'y-harakatlari ko'rib chiqiladi. Tadqiqot natijalarida Xitoyning oliy ta’lim sektorida erishgan yutuqlari, Turkiyaning mintaqaviy liderlik pozitsiyasi va Eronning geosiyosiy cheklovlar sharoitida ham ta'lim eksportini rivojlantirish harakatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot oliy ta’lim xalqaro-lashtirish jarayonlarining o'ziga xos xususiyatlarini ochib beradi va rivojlanayotgan mamlakatlar uchun amaliy tavsiyalar beradi. Kalit so'zlar: oliy ta’lim xalqaro-lashtirishi, global universitetlar reytingi, xorijiy talabalar, ta'lim eksporti, Turkiya, Eron, Xitoy. Kirish. Zamonaviy dunyoda oliy ta’lim xalqaro-lashtirish jarayoni mamlakatlar uchun iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning muhim omili hisoblanadi. Global ta'lim bozorida raqobat kuchayib borayotgan sharoitda universitetlar xalqaro reytinglarda yuqori o'rinlarni egallash va xorijiy talabalarni jalb qilish uchun turli strategiyalar ishlab chiqmoqda [1]. Rivojlanayotgan mamlakatlar orasida Turkiya, Eron va Xitoy o'zlarining noyob yondashuvlari bilan ajralib turadi. Xitoy so'nggi yigirma yil ichida oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilish orqali dunyodagi yetakchi ta'lim markazlaridan biriga aylandi. "Double First-Class" dasturi va katta moliyaviy investitsiyalar tufayli Xitoy universitetlari global reytinglarda sezilarli yutuqlarga erishdi [2]. Turkiya esa geografik joylashuvi va tarixiy-madaniy boyligidan foydalanib, Sharq va G'arb o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajarib, mintaqaviy ta'lim markaziga aylanishga intilmoqda [3]. Eron geosiyosiy cheklovlar va xalqaro sanktsiyalar sharoitida ham yuqori sifatli ta'lim tizimini saqlab qolish va rivojlantirish uchun harakat qilmoqda [4]. Ushbu tadqiqotning maqsadi Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining xalqaro- lashtirish strategiyalarini qiyosiy tahlil qilish, ularning global reytinglardagi o'rnini baholash va xorijiy talabalarni jalb qilish siyosatlarining samaradorligini aniqlashdir. Tadqiqot savollari quyidagilardan iborat: ushbu mamlakatlar qanday strategiyalar yordamida o'zlarining universitetlarini xalqaro-lashtirmoqda, global reytinglarda qanday natijalar qo'lga kiritilgan va xorijiy talabalarni jalb qilishda qanday yondashuvlar qo'llanilmoqda. Asosiy qism. Adabiyotlar tahlili natijalarida Xitoyning oliy ta’lim xalqaro-lashtirish strategiyalari keng o'rganilganligini ko'rish mumkin. Yang va Welch (2021) Xitoyning "Belt and Road Initiative" dasturini oliy ta’lim kontekstida tahlil qilib, ushbu dasturning ta'lim eksportini rag'batlantirish va xorijiy talabalar sonini oshirishdagi ahamiyatini ta'kidlaydi [5]. 98 Marginson (2022) Xitoy universitetlarining global reytinglarda ko'rsatgan dramatis yutuqlarini tahlil qilib, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan katta investitsiyalar va ilmiy tadqiqotlar sifatining oshirilishiga alohida e'tibor beradi [6]. Turkiya kontekstida Kondakci va Bedenlier (2020) mamlakatning oliy ta’lim xalqaro- lashtirish siyosatlarini tahlil qilib, YTB (Turkiya stipendiya dasturi) va boshqa davlat dasturlarining xorijiy talabalarni jalb qilishdagi rolini ko'rsatadi [7]. Gunay va Gur (2021) Turkiya universitetlarining xalqaro hamkorlik dasturlari va ikki diplomli ta'lim dasturlarining rivojlanishini o'rganib, mamlakatning mintaqaviy ta'lim markaziga aylanish strategiyalarini tahlil qiladi [8]. Eron oliy ta’limi bo'yicha tadqiqotlar nisbatan cheklangan, ammo mavjud ishlar davlatning geosiyosiy cheklovlar sharoitida ham ta'lim sifatini saqlab qolish harakatlarini ko'rsatadi. Rezaei va Mousavi (2023) Eronning oliy ta’lim tizimidagi ilmiy tadqiqotlar sifati va xalqaro nashrlar bo'yicha ko'rsatkichlarning yaxshilanishini ta'kidlaydi [9]. Amin va Fazeli (2022) mamlakatning xorijiy talabalarni jalb qilish bo'yicha imkoniyatlari va cheklovlarini tahlil qiladi [10]. Tadqiqot natijalari ko'rsatadiki, uchala mamlakat ham oliy ta’lim xalqaro-lashtirish sohasida sezilarli yutuqlarga erishgan, ammo ularning strategiyalari va natijalari bir-biridan farq qiladi. Xitoy eng katta muvaffaqiyatga erishgan mamlakat hisoblanadi, global reytinglarda dramatik ko'tarilish va xorijiy talabalar sonining exponensial o'sishi bilan tavsiflanadi. 1-jadval. Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining QS World University Rankings 2024 da top-500 ichidagi soni Mamlakat Top-50 Top-100 Top-200 Top-500 2015 yildagi top-500 Xitoy 5 13 23 71 26 Turkiya 0 1 2 13 7 Eron 0 0 1 5 2 Jadval ma'lumotlaridan ko'rinadiki, Xitoy universitetlari global reytinglarda eng yuqori natijalarni ko'rsatmoqda. 2015-yildan 2024-yilgacha top-500 ichidagi Xitoy universitetlari soni ikki baravar ko'paygan. Bu natija davlatning "Double First-Class" dasturi va oliy ta’limga katta investitsiyalar ajratishi natijasida erishilgan. Turkiya ham se