INNOVATSION LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHDA RISK TURLARINING IDENTIFIKATSIYASI VA ULARNI BAHOLASH USULLARI

Аннотация

Mazkur maqolada innovatsion loyihalarni moliyalashtirish jarayonida yuzaga keladigan asosiy risk turlari tizimli ravishda o‘rganiladi. Xususan, texnologik, moliyaviy, bozor, qonunchilik, operatsion va reputatsion xatarlar alohida tahlil qilinadi. Maqolada ushbu risklarni identifikatsiyalashda qo‘llaniladigan zamonaviy usullar hamda ularni baholashning sifat va miqdoriy yondashuvlari (risk matritsasi, EMV, Monte-Karlo simulyatsiyasi, sezuvchanlik tahlili) asoslab beriladi. Tadqiqot yakunida innovatsion loyihalarning barqarorligini oshirish maqsadida amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit soʻzlar: innovatsion loyiha, moliyalashtirish, risk turlari, risklarni identifikatsiyalash, baholash usullari, investitsion xavf, risk menejmenti, texnologik xatar, bozor xatari, risk matritsasi, EMV, Monte-Karlo simulyatsiyasi. Kirish. Bugungi kunda innovatsion loyihalarning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni tobora ortib bormoqda. Yangi texnologiyalarni joriy etish, ilg‘or mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish kabi jarayonlar aynan innovatsion tashabbuslar orqali amalga oshiriladi. Biroq bunday loyihalarni amalga oshirish yuqori darajadagi noaniqlik va xavflar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning moliyalashtirilishi jarayonida turli xildagi xatarlar yuzaga chiqadi. Innovatsion loyihalar o‘z tabiatiga ko‘ra an’anaviy investitsiyalardan farqli tarzda yuqori darajadagi risklarga ega. Bu risklar texnologik yechimlarning yangi va sinovdan o‘tmagan bo‘lishi, bozor talabi o‘zgaruvchanligi, moliyaviy resurslar yetishmovchiligi, qonunchilikdagi noaniqliklar va boshqa omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli, innovatsion loyihalarni moliyalashtirishdan avval mavjud xatarlarni aniqlash, ularning darajasini baholash va tegishli boshqaruv choralarini belgilash zarur hisoblanadi. Innovatsion loyihalar odatiy biznes loyihalaridan farqli ravishda yuqori darajadagi noaniqlik va xavf bilan ajralib turadi. Bunday loyihalarda texnologik jihatdan sinovdan o‘tmagan g‘oyalar yoki mahsulotlar ustida ish olib boriladi. Shuning uchun, moliyalashtirish jarayonida har bir turdagi xatarning mavjudligi va ularning potensial ta’siri chuqur tahlil etilishi kerak. 168 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Texnologik xatarlar innovatsion loyihalarning eng asosiy va ajralmas jihatidir. Ular yangi texnologiyaning amalda ishlamasligi, kutilgan funksional samarani bermasligi yoki bozorda o‘z o‘rnini topa olmasligi ehtimoli bilan bog‘liq. Bu turdagi xatarlar, odatda, ilmiy-texnik asosda ishlab chiqilgan, ammo tijoriylashmagan innovatsion yechimlarda uchraydi. Moliyaviy xatarlar esa loyihani moliyalashtirish, operatsion xarajatlar va kutilmagan sarf-harajatlar bilan bog‘liqdir. Loyiha davomida kutilgan daromadlar tushmasligi, kassa oqimlaridagi uzilishlar, kredit mablag‘larining o‘z vaqtida jalb qilinmasligi natijasida moliyaviy barqarorlik izdan chiqishi mumkin. Ayniqsa, startaplar uchun bu xavf o‘ta dolzarb hisoblanadi. Bozor xatarlari innovatsion mahsulot yoki xizmatga bo‘lgan talabning yetarlicha shakllanmaganligi, raqobatchilarning mavjudligi yoki ularning bozordagi ustun pozitsiyasi tufayli yuzaga keladi. Ko‘pincha yangi texnologiyalar o‘z iste’molchilarini topolmagani sababli tijoriy muvaffaqiyatga erisha olmaydi. Bundan tashqari, qonunchilik va tartibga soluvchi xatarlar ham mavjud bo‘lib, ular intellektual mulk huquqlari, litsenziyalash, soliq siyosatidagi o‘zgarishlar yoki eksport-import cheklovlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Innovatsion sohalarda me’yoriy-huquqiy muhitning tez-tez o‘zgarib turishi loyihaga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Operatsion xatarlar – bu inson resurslari, texnik jihozlar, ishlab chiqarish jarayonidagi nosozliklar yoki boshqaruvdagi sustkashliklar natijasida yuzaga keladigan xavflardir. Ko‘plab innovatsion loyihalar aynan ichki boshqaruvdagi kamchiliklar sababli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Reputatsion xatarlar – bu loyiha omadsiz tugasa, investorlar va jamoatchilik oldidagi obro‘ning pasayishi bilan bog‘liq. Ayniqsa, yirik kompaniyalar yoki davlat ko‘magidagi loyihalarda bu omil katta ahamiyat kasb etadi. Innovatsion loyihalardagi xatarlarni boshqarish jarayoni ularni to‘g‘ri aniqlash (identifikatsiya qilish) bilan boshlanadi. Risklarni erta bosqichda aniqlash orqali ularning oldini olish, ularni yumshatish yoki yo‘qotish imkoniyati yuzaga keladi. Bu bosqichda turli xil tahliliy va ekspert metodlaridan foydalaniladi. SWOT-tahlil innovatsion loyihaning kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, tashqi imkoniyatlar va tahdidlarni aniqlashga yordam beradi. Bu usul orqali ichki va tashqi omillar tahlil qilinib, loyihaga tahdid soluvchi xatarlar strukturaviy tarzda ko‘rsatiladi. Delphi metodi esa soha bo‘yicha yetuk ekspertlar fikrini olishga asoslangan yondashuv bo‘lib, tajriba asosida aniqlanishi mushkul bo‘lgan xavflarni 169 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference