TIJORAT BANKLARIDA AKTIVLAR VA ULAR BO‘YICHA ZAXIRALAR SHAKLLANTIRISH HAMDA HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

This scientific thesis studies the process of improving the quality of the asset portfolio of commercial banks, the formation of reserves for possible losses on assets, and the system of reflection of this process in accounting. The practical problems of introducing the “expected credit loss” (ECL) model in accordance with International Financial Reporting Standards (IFRS) and forming reserves corresponding to the risk level of bank assets are analyzed. The possibilities of accurate calculations through the introduction of automated scoring systems and digital assessment algorithms are also substantiated. Keywords: asset quality, reserves, credit risks, ECL model, accounting, commercial bank, asset valuation, IFRS 9, scoring system, financial stability Tahlil va natijalar (esse ko‘rinishida) Tijorat banklari moliyaviy vositachilik vazifasini bajarar ekan, ularning asosiy faoliyati aktivlarni, ayniqsa kreditlar shaklidagi aktivlarni samarali boshqarishga bog‘liqdir. Aynan shu nuqtai nazardan, aktivlarning sifati va ular bo‘yicha zaxiralar shakllantirish tizimi banklar moliyaviy barqarorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston tijorat banklarining amaliyotini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda aktivlar hajmi izchil ortib 117 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference borayotgan bo‘lsa-da, ularning sifati va ularni riskdan himoyalash mexanizmlarida muayyan muammolar saqlanib qolmoqda. Birinchidan, aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarga qarshi zaxira shakllantirishda hali ham konservativ va passiv yondashuv ustunlik qilmoqda. Ko‘pgina banklar hanuzgacha kredit to‘lovining muddati o‘tganidan keyin zaxira ajratishni boshlaydilar, bu esa xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS 9) talablariga zid ravishda "expected loss" modelining to‘liq joriy etilmaganligini ko‘rsatadi. Bu holat o‘z navbatida risklarni oldindan baholash va boshqarish imkoniyatlarini cheklaydi. Masalan, ayrim banklarda faqat 30 kundan ortiq muddatli kechikkan kreditlar uchun zaxira ajratilayotgan bo‘lsa, ilg‘or xorijiy amaliyotlarda esa kredit berilgan ilk kundan boshlab prognozlangan yo‘qotishlar inobatga olinadi. Ikkinchidan, aktivlar sifati bo‘yicha banklar kesimida tafovutlar juda katta. Ayrim banklarda kredit portfeli asosiy daromad manbai bo‘lsa-da, bu kreditlar juda past darajada diversifikatsiyalangan va risk baholash tizimi kamchiliklarga ega. Bu holat zaxira hisobini yuritishda ham o‘z aksini topadi. Zaxiralar odatda umumiy aktivlar tarkibida emas, balki xarajatlar sifatida aks ettirilgan bo‘lib, bu bankning real moliyaviy holatini to‘liq namoyon etmaydi. Yevropa banklarida esa zaxiralar alohida balans satrida ajratilgan bo‘lib, bu nafaqat shaffoflikni oshiradi, balki investorlar va regulyatorlar uchun qulay tahliliy muhit yaratadi. Uchinchidan, mavjud zaxira shakllantirish tizimida inson omiliga tayanish yuqori bo‘lib, bu esa xatoliklar xavfini kuchaytiradi. Banklarda qarzdorlar reytingi, to‘lov tarixi, iqtisodiy faoliyat sohasi va boshqa mezonlar asosida avtomatlashtirilgan baholash tizimlari to‘liq joriy etilmagan. Natijada kredit riskini aniq baholash, ehtimoliy yo‘qotishlar hajmini hisoblash va zaxira ajratish bo‘yicha qarorlar subyektiv tus olmoqda. Bu esa turli banklar o‘rtasida bir xil riskli aktivlarga nisbatan turlicha yondashuvlarga sabab bo‘lmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Markaziy bank tomonidan umumiy nazorat va tavsiyalar mavjud bo‘lsa-da, zaxiralar shakllantirishda banklar uchun yagona algoritm yoki risk-metrika mavjud emas. Bu esa sektorda notekislik va baholashdagi noaniqliklarga olib keladi. Shu bois, zaxiralarni shakllantirish jarayonida Markaziy bank tomonidan stress-testlar natijasiga asoslangan normativ ko‘rsatkichlar joriy etilishi dolzarbdir. Statistik ma’lumotlarga e’tibor qaratilsa, 2024-yil yakuniga kelib, O‘zbekiston banklarining umumiy kredit portfeli 530 trillion so‘mdan oshgan bo‘lsa, ularning atigi 3,6% miqdorida zaxira ajratilgan. Holbuki, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 6–8% atrofida bo‘lib, bu nafaqat 118 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ehtiyot chorasi sifatida, balki regulyatorlar oldidagi majburiyatni bajarishning ham bir shakli hisoblanadi. Natijaviy jihatdan olib qaraganda, banklar uchun zaxira shakllantirish shunchaki regulyativ talab emas, balki aktivlarni xavfsiz saqlash va investitsiya salohiyatini barqarorlashtirish vositasidir. Zaxira mexanizmi mukammal ishlamagan sharoitda har qanday iqtisodiy tebranish bank kapitaliga bevosita zarba berishi mumkin. Ayniqsa, geosiyosiy xavflar, inflyatsiya bosimi yoki valyuta tebranishlari kuchaygan paytlarda bu xavf keskin ortadi. Shunday qilib, bank aktivlarini samarali boshqarish va ular bo‘yicha zaxiralarni aniq va xalqaro talablarga muvofiq yuritish orqali nafaqat moliyaviy hisobotlarning shaffofligi ta’minlanadi, balki tijorat banklarining moliyaviy salohiyati ham mustahkamlanadi. Yagona baholash tizimi,