OILAVIY ZO‘RAVONLIKNI YЕNGISHNING PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI

Аннотация

Maqolada mamlakatimizda ayollar va bolalarning ma’naviy va intellektual salohiyatini oshirish, ularning sog‘lig‘ini mustahkamlash, oila, onalik va bolalikni muhofaza qilishning psixologik xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Zero, sog‘lom oilani shakllantirish orqali jamiyatda yuksak ma’naviy-axloqiy muhitni yaratish, oila mustahkamligini ta’minlash va uning manfaatlarini himoya qilish, sog‘lom bola tug‘ilishi va uning ye’tiborini oshirish masalalari diqqat markazida turibdi. Kalit so‘zlar: milliy qadriyat, ma’naviy salohiyat, oila, mustahkam oila, axloq, salomatlik, jismoniy zo‘ravonlik, psixologik himoya. Keyingi yillarda O‘zbekiston xotin-qizlar va bolalarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishning yangi bosqichiga asos soldi. Bu borada o‘tgan yil davomida bir qator muhim natijalarga erishildi. O‘zbekistonda huquqbuzarlik va jinoyat uchun jazoning muqarrarligi qat’iy ta’minlangan. Jamiyatimizda, oilalarimizda turmush sharoiti tobora yaxshilanib, ayollarimizning qadr-qimmati, qizlarimizning sha’ni tiklanmoqda. Biroq, bu yo‘nalishda hali qilinadigan ishlar ko‘p. Qonunlarning qat’iy ishlashini ta’minlash, aholiga bunday xatti-harakatlar nafaqat qabul qilinishi mumkin emas, balki noqonuniy ekanligini tushuntirish va jamiyatda kuchli axloqiy immunitetni shakllantirish zarur bo‘ladi. Eng muhimi, xalqimiz oilaviy va oiladagi zo‘ravonlikni bartaraf etishga qaratilgan yangi qonunni ma’qullaydi. Bugungi kunda, aksariyat mamlakatlar sanoatlashtirish va postindustrial rivojlanish davrlarini boshdan kechirayotgan bir paytda, jamiyatning qadriyatlar tizimi turli xil o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Jahon miqyosida ro‘y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, texnologiyalarning rivojlanishi va ta’lim tizimidagi innovatsiyalar zamonaviy odamlarga yangi qadriyatlarni bermoqda. O‘zgarishlar ko‘lami millat va vatanparvarlik kabi qimmatli tushunchalarning xarakteri va tushunish darajasini ifodalash ham o‘zini topmoqda. Ushbu jarayonning empirik asoslanishi ko‘plab olimlar tomonidan amalga oshirilgan bo‘lsada, jarayonning ko‘p qirraliligi uni o‘rganish va o‘lchash hali ham qiyin bo‘lgan normalar sifatida talqin qilishga olib keladi. Ayni paytda ayollar va bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish, jamiyatda ayollar va bolalarga 143 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference nisbatan tazyiq va zo‘ravonlikka nisbatan murosasizlik muhitini yaratish, ularni ruhiy zo‘ravonlikdan himoya qilish choralari ko‘rilmoqda. Xususan, mamlakatimizda ayollarni zo‘ravonlikdan himoya qilish bilan bog‘liq qator xalqaro hujjatlar ratifikatsiya qilingan. Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlar shaxslarni zo‘ravonlikdan, shu jumladan oilada sodir etilgan jinoiy zo‘ravonlikdan himoya qilish mexanizmini yaratadi. Psixologning zo‘ravonlik qurbonlari bilan ishlashining asosiy maqsadi og‘riqli qayg‘u oqibatlarini kamaytirish va yo‘q qilishdir. Psixolog oldida turgan vazifalar: 1) bolaning uyat, aybdorlik va kuchsizlik tuyg‘usini kamaytirishga urinish; 2) o‘ziga bo‘lgan ehtiyoj hissini kuchaytirishga yordam bering; 3) yangi xulq-atvorni shakllantirish; 4) boshqa odamlar bilan muloqot qilishda yordam; 5) bolaning o‘zini o‘zi belgilashini rivojlantirish unga o‘zining "men", shu jumladan jismoniy "men" obrazini qabul qilishga yordam berishdan iborat. Psixologik maslahat uchun umumiy tavsiyalar: 1. Muammoni faol tinglash orqali aniqlang; 2. Bolaning taxminlarini aniqlashtirish; 3. Muammoni hal qilish uchun qilingan qadamlarni aniqlang; 4. Muammoni hal qilishning yangi usullarini topish; 5. Yechimlardan birini amalda qo‘llashga rozilik berish; 6. Natijalarni umumlashtirish (qanday o‘zgarishlar sodir bo‘lganligini aniqlash, kelajak rejalari). Jinsiy zo‘ravonlikka uchragan yosh bolalarni guruhlarini qizlar uchun ayol, o‘g‘il bolalar uchun erkak boshqarishi kerak. Guruhlar yopiq bo‘lishi kerak. Bolalar har bir darsning so‘nggi 20-30 daqiqasida hissiy guruh ishlarida tanaffus qilishlari uchun bir-birlari bilan erkin suhbatlashishlari tavsiya etiladi. Ma’lumki, mamlakatimizda ayollar va bolalarning ma’naviy va intellektual salohiyatini oshirish, salomatligini mustahkamlash, oila, onalik va bolalikni muhofaza qilish bo‘yicha huquqiy kafolatlar yaratilib, ular zamon talablari asosida takomillashtirilmoqda. Zero, davlat siyosati darajasida sog‘lom oilani shakllantirish orqali jamiyatda yuksak ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirish, oila mustahkamligini ta’minlash va uning manfaatlarini himoya qilish, sog‘lom bola tug‘ilishi va tarbiyasi masalalari ko‘tarildi. Aytish joizki, keyingi yillarda ushbu sohani ishonchli himoya qilish tizimi takomillashtirilmoqda. "Ishonchli himoya" tushunchasi kiritilgani ajablanarli emas. Bu orqali mavjud amaliyotlarni qayta ko‘rib chiqish, voqelikni hayotda va 144 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference matbuotda aks ettirish, sohadagi muammolarga yechim topish, talablarga javob bermaydigan huquqiy normalarga o‘zgartirish k