ERTAK TERAPIYASI ASOSIDA NUTQ KAMCHILIGI BO‘LGAN BOLALARNING SO‘ZLASHUV NUTQINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

This article explores the importance and effectiveness of fairy tale therapy in working with children with developmental disorders. It discusses how the use of metaphorical storytelling helps children adapt to new social environments, overcome fear and anxiety, and develop positive emotional responses. The research confirms that fairy tale therapy can soften negative personality traits, prepare children for unfamiliar 31 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-3, ISSUE-7 situations, and provide psychocorrective support. The article also outlines the psychodiagnostic, prognostic, and therapeutic dimensions of the method. Keywords: fairy tale therapy; child psychology; developmental disorders; psychocorrection; social adaptation; emotional support; didactic tale. Ertak terapiyasi — bu individga, odatda yosh bolaga ijtimoiy ahamiyatga ega axloqiy normalar va qoidalarni singdirishning eng samarali usullaridan biridir. Bunday axborot xalq og‘zaki ijodining ertak, rivoyat, hikoya, topishmoq, maqol, doston va boshqa janrlarida mujassamdir. Ertak terapiyasi — bu ijtimoiylashtirish va xalq tajribasini avlodlarga qoldirishning eng qadimiy usulidir. Metodologik nuqtai nazardan ertak terapiyasi amaliy psixologiya yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, asosiy ta’sir ko‘rsatish vositasi sifatida ertakning metaforik resurslaridan foydalaniladi. Bu bolaning hali anglab yetilmagan ichki olamini ehtiyotkorlik bilan samarali aks ettirishga va unga zarar yetkazmasdan ta’sir ko‘rsatishga, yoki bola o‘z shaxsini chuqurroq anglashiga, hatto bolaning shaxsidagi salbiy, o‘rinsiz tajovuzkor mayllarni korreksiya qilishga yordam beradi. Metodning mohiyatini va undan foydalanish sohalarini tavsiflashga harakat qilamiz. Ertak terapiyasi sessiyasi o‘tkazilayotgan vaqtda olib boriladigan ishni uch yo‘nalishda tasniflash mumkin deb hisoblanadi: psixodiagnostik, prognostik va psixokorreksion (terapevtik). Psixodiagnostik yo‘nalish — bola xulq- atvorida mavjud hayotiy ssenariylar va strategiyalarni aniqlashni ko‘zda tutadi. Bu yo‘nalishda bolaning xulq-atvorida o‘zini namoyon qiladigan bazaviy hayotiy ssenariylar va strategiyalar tahlil qilinadi. Prognostik yo‘nalishda — bolada mavjud hayotiy ssenariylarning mohiyati va o‘ziga xos jihatlarini istiqbolda imkon qadar to‘liq ochib bera oladigan diagnostik ertak tahlili asosida voqealarning ehtimoliy rivoji diagnostika qilinadi. Psixokorreksion (terapevtik) ish yo‘nalishi — bolaga samarasiz hayotiy ssenariy yoki strategiyani foydalisiga almashtirishga yordam beradi. Ertak terapiyasi — rivojlanishida kamchiligi bo‘lgan bola shaxsiga emotsional-psixologik, pedagogik ta’sir ko‘rsatish va uni ijtimoiy-axloqiy shakllantirishning istiqbolli turi va usullaridan biridir. Ertak terapiyasi usuli, rivojlanishda turli xil buzilishlarga ega bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar tomonidan o‘yin terapiyasi va san'at terapiyasi bilan birgalikda qo‘llaniladi. Har qanday ertak qahramoni bilan o‘zini identifikatsiya qilgan bola o‘zining harakatlarini yangi tarzda rasmda va o‘yinda aks ettiradi, ijodiy va tashabbuskor jarayonlarni rag‘batlantiradi, o‘z his-tuyg‘ulari va xayollari uchun chiqish yo‘lini topadi, turli vaziyatlarda o‘z munosabatlarini qayta quradi va ba'zi travmatik obrazlar bilan og‘riqsiz muloqot qiladi. Ertaklardagi hikoya qilib berilgan 32 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-3, ISSUE-7 konstruktiv g‘oyalar, ya'ni hamma narsani yaxshilash va eng yaxshi tomonga o‘zgartirish mumkinligi, rivojlanishda buzilishlari bo‘lgan bolalarning ongini ijobiy tarzda o‘zgartirishga yordam beradi, ya'ni psixoterapevtik ta'sir ko‘rsatadi. ertak terapiyasi usuli bolalarni maxsus tarbiya va o‘quv jarayonlariga tayyorlashda yanada kengroq qo‘llanilishi kerak. So‘nggi yillardagi psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, umumiy nutq rivojlanishining sustligi (UNRS) bilan bog‘liq bolalar o‘zgacha vaziyatlarga nisbatan xavotir va qo‘rquvni uchratadilar, bu holatlarning uchdan biridan ko‘proqida kuzatiladi. Bizning tadqiqotimizga ko‘ra, bu bolalar yangi joylar, odamlar, predmetlar, yangi turdagi faoliyatlardan qo‘rqishadi (38,7% hollarda). 25,8% hollarda logopediya mashg‘ulotlariga nisbatan qo‘rquv kuzatiladi, 20,4% hollarda esa nutq qo‘rquvi mavjud. Ba'zi bolalar (7,5%) og‘izda amalga oshiriladigan har qanday manipulyatsiyalardan dahshatli qo‘rqishadi. UNRS bilan kurashayotgan rezistent preschoolerlarning katta qismini (69,7%) maxsus o‘qishga moslashishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Yaxshi taxmin bilan, uchdan birida (32,6%) moslashuv jarayoni uch oy davomida o‘tadi, 24,7% hollarda esa bir oy davomida. Ba'zi bolalarda (12,4%) dezadaptatsiya holati kuzatiladi: ular logopediya guruhini dushman muhit sifatida qabul qiladilar, u yerda bo‘lish ularning uchun chidab bo‘lmas darajada. Ularning moslashuvi uzoq davom etadi: 4,5% da — olti oy, 7,9% da — o‘quv yilining oxiriga qadar, ya'ni 9 oy davomida davom etadi. Turli xil disontogenezli preschoo