QASHQADARYO VILOYATIDAGI ASOSIY GEOEKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI

Аннотация

В этой статье подробно анализируются основные геоэкологические проблемы, возникающие в Кашкадарьинской области: нехватка воды, загрязнение воздуха, деградация земель, сокращение биоразнообразия, промышленные выбросы и процессы опустынивания. Причины возникновения этих проблем, их экологические и экономические последствия, а также пути их преодоления рассматриваются на научной основе. Автор выдвигает практические предложения и рекомендации по решению проблем. Ключевые слова. Кашкадарьинская область, геоэкологическая проблема, нехватка воды, загрязнение воздуха, деградация земель, опустынивание, биоразнообразие, экологическая устойчивость, природные ресурсы, экологическая безопасность. MAIN GEOECOLOGICAL PROBLEMS IN KASHKADARYA REGION AND THEIR SOLUTIONS Annotation. This article provides a comprehensive analysis of the main geoecological problems facing the Kashkadarya region: water scarcity, air pollution, land degradation, biodiversity depletion, industrial waste and desertification processes. The reasons for the occurrence of these problems, their environmental and economic consequences and ways to eliminate them were considered on a scientific basis. The author puts forward practical proposals and recommendations against problems. Keywords. Kashkadarya region, geoecological problem, water scarcity, air pollution, land degradation, desertification, biodiversity, environmental sustainability, Natural Resources, Environmental Security. Kirish. Maʼlumki hududlarning relyef, landshaft xususiyatlari tibbiy geografik vaziyatga oʻz taʼsirini oʻtkazmasdan qolmaydi. Bu jihatdan Qashqadaryo viloyati oʻziga xos geografik tafovut kasb etadi. Qashqadaryo viloyati O'zbekistonning janubiy qismida joylashgan bo'lib, geosiyosiy va iqtisodiy jihatdan muhim hududlardan biridir. Viloyat hududini geomorfologik jihatdan uchta asosiy shaklga: togʻ, togʻoldi va tekislik hududlariga ajratish mumkin. 405 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Yer usti tuzilishi oʻziga xos murakkab boʻlib, yarmidan koʻproq qismi tekislik va baland boʻlmagan tepaliklardan iborat. Qashqadaryo viloyatining iqtisodiyoti asosan qishloq xo’jaligi, sanoat va tabiiy resurslarga tayanadi. Ammo ushbu hududda bir qancha geoekologik muammolar tobora jiddiy tus olib, bir qancha noqulayliklarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa viloyatning iqtisodiy rivojlanishiga, aholi farovonligiga va tabiiy muvozanatga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Ushbu maqola, Qashqadaryo viloyatidagi -geoekologik muammolarni batafsil tahlil qilingan. Asosiy qism. Qashqadaryo viloyatining xo’jalikda o’zlashtirish ancha qulay bo’lgan tabiiy sharoit va rerurslar relyef, iqlim, suv, tuproq va o’simlik mavjud. Viloyat hududida sug’orma va lalmikor dehqonchilik, yaylov chorvachiligi, bog’dorchilik va qishloq xo’jaligining boshqa tarmoqlarini rivojlantirish uchun ancha katta yer resurslariga ega bo’lganligi tufayli intensive o’zlashtiradigan rayonlar qatoriga kiradi. Ammo tabiiy resurslardan xo’jalikda foydalanishning samaradorligini oshirishda bir talay muammolar mavjud. Bu muammolardan biri yer resurslaridan oqilona foydalanmaslik hisoblanadi. Asosiy geoekologik muammolarning bir nechtasi bilan tanishamiz: (1-jadval). 1. Suv resurslarining tanqisligi va ifloslanishi. Qashqadaryo viloyati o'zining suv manbalari bilan tanilgan bo'lsa-da, so'nggi yillarda suv resurslarining kamayishi sezilarli darajada kuchaygan. Asosiy suv manbai — Amudaryo va uning irmoqlari bo'lib, aynan shu suvlar viloyatning qishloq xo'jaligi uchun zaruriy suvni ta'minlaydi. Ammo, suvni boshqarishda yuzaga kelgan muammolar, iqlim o'zgarishlari va amaliyotdagi kamchiliklar suv manbalarining qisqarishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, er osti suvlarining pastga tushishi, texnologiyalarni noto'g'ri qo'llash ham suv ta'minoti muammolarini kuchaytiradi. Suv tanqisligi natijasida, viloyatning qishloq xo'jaligida suvni tejash va suvni oqilona boshqarish tizimlarini joriy etish zarurati tug'ilmoqda. Har yili sug‘oriladigan bir gektardan 100–150 tonna tuproq yuvilib ketadi, bu esa 0.5–0.8 tonna chirindi, 110–115 kg azot va fosfor yo‘qotishga olib keladi. Noto‘g‘ri shug‘ullanish sharoitida bu daraja 15–20 % ni tashkil etsa, ba’zan bu 50–60 % gacha yetadi Sug‘oriladigan yerlar ko‘pligi, suvni tejamasdan ishlatish, kanallarda yo‘qotishlar mavjud. Iqtisodiy faoliyat (neft-gaz qazib olish, paxtachilik, kimyo sanoati) tufayli daryo va kanal suvlari ifloslanmoqda. Ichimlik suvining sifati yomonlashgan, qishloq aholisi orasida salomatlik muammolari ortgan. Suv resurslarining qisqarishiga olib kelgan sabablar: • Iqlim o'zgarishi: Issiq iqlim, qisqa va kam yog'ingarchilik davrlari suvning kamayishiga sabab bo'ladi. • Suvni isrof bilan ishlatish: Qishloq xo'jaligida suv resurslaridan samarali foydalanmaslik. • Suv manbalarini noto'g'ri boshqarish: Irmoqlarning obodonlashtirilmagan holati va suvni taqsimlashda yuzaga keladigan muammolar. 2.Atmosfera havosining ifloslanishi. Viloyatning sanoat va transport infratuzilmasi rivojlanib b