К содержанию
РецензированоUZ2026

STRESS OMILLAR TA’SIRIDA GIPOTALAMO–GIPOFIZ–O‘SIMTA (GGU) TIZIMI TO‘QIMALARINING GISTOMORFOLOGIK O‘ZGARISHLARI

Ibaydullayev Naimaxon Adilbekovna

Образовательные инновации и интеграция · 2026

Аннотация

Stress — organizmning ichki va tashqi muhit omillariga moslashish reaksiyasidir. Bu jarayon organismning homeostazini saqlashga qaratilgan murakkab mexanizmlarni ishga tushiradi. Biologik omillar (infeksiyalar, travma, og‘ir jismoniy sharoit), kimyoviy omillar (zaharli modda, toksinlar), ruhiy omillar (ortiqcha psixologik yuk, xavotir, qo‘rquv) va ijtimoiy omillar (oilaviy nizolar, ish joyidagi stress, ijtimoiy cheklovlar) stressning asosiy turlarini tashkil qiladi. Stress sharoitida gipotalamo–gipofiz–o‘simta tizimi organizmning markaziy nevroendokrin boshqaruv markazi sifatida faollashadi va gormonlar sintezi tezlashadi. Ayniqsa, kortikotropin– rilizing gormon (CRH), adenokortikotropin gormon (ACTH) va glukokortikoidlar darajasi oshishi tufayli to‘qimalar va hujayralarda morfologik, funksional o‘zgarishlar yuzaga keladi. Stress omillari organizmda neyroimmunoendokrin sinergiyasini keltirib chiqaradi, bu esa gipotalamo–gipofiz–o‘simta (GGU) tizimining dejenerativ va adaptiv o‘zgarishlariga olib keladi. Histomorfologik tekshiruvlar stress ta’sirida hujayra strukturasi, hujayra organellari holati, ekstratsellyulyar matriks tarkibi hamda kapillyar tarmoq o‘zgarishlariga aniqlik kiritadi. Ushbu maqolada stress omillarining GGU tizimining barcha bo‘g‘inlaridagi gistomorfologik o‘zgarishlari batafsil tahlil qilinadi. Annotation Stress represents the organism's adaptive response to internal and external stimuli, activating intricate homeostatic mechanisms. Biological stressors (infections, trauma, extreme physical conditions), chemical agents (toxins, pollutants), psychological factors (excessive mental load, anxiety, fear), and social stressors (family conflicts, workplace pressure, social restrictions) constitute primary stress categories. Under stress, the hypothalamic–pituitary–tumor (HPT) axis becomes highly active, accelerating hormone synthesis—particularly corticotropin-releasing hormone (CRH), adrenocorticotropic hormone (ACTH), and glucocorticoids— resulting in morphological and functional tissue alterations. https://scientific-jl.com 2 6 3 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi These stress-induced neuroimmune-endocrine interactions trigger both degenerative and adaptive histomorphological changes within the HPT axis. Detailed histological examinations reveal modifications in cell architecture, organelle integrity, extracellular matrix composition, and capillary networks. This article provides an extensive analysis of histomorphological transformations across all components of the HPT axis under stress. Asosiy qism 1.1. Stress omillari: turlari va mexanizmi Stress omillari to‘rtta asosiy guruhga bo‘linadi: biologik, kimyoviy, ruhiy va ijtimoiy. Biologik stress omillari infeksiyalar, jarrohlik travmalari, ekstringizik denge, uglevod va lipid almashinuvi buzilishlari kabi holatlarni o‘z ichiga oladi. Kimyoviy omillar esa zaharli kimyoviy moddalar, og‘ir metallar, dori moddalari va metabolik chiqindilar ta’sirini bildiradi. Ruhiy stress omillari orasida kognitiv va emotsional bosim, ortiqcha ish yuklamasi va xotirjamlikni buzuvchi omillar, fobiya va posttravmatik stress buzilishi kiradi. Ijtimoiy stress omillari esa jamiyatda noto‘g‘ri munosabat, iqtisodiy bosim, oila muhitidagi taranglik va ijtimoiy izolyatsiya tufayli yuzaga keladi. Stress ta’sirida gipotalamusda CRH sekretsiyasi oshadi, bu esa adenohipofiz orqali ACTH sintezini rag‘batlantiradi. ACTH o‘z navbatida nadir kortikosteroid gormonlar — kortizol va kortikosteron sintezini ko‘paytiradi. Ushbu glukokortikoidlarning yuqori darajasi hujayra darajasida oqsil sintezi, metabolik faoliyat va hujayra o‘limi jarayonlarini modulyatsiya qiladi. 1.2. Gipotalamusning gistomorfologik tuzilishi va stress ta’siri Gipotalamus neyron va gliya hujayralar to‘plamidan iborat bo‘lib, yuqori darajada kapillyar tarmoqqa ega. Paraventrikulyar (PVN) va supraoptik (SON) yadrolar CRH, oksitosin va vazopressinni sintez qiladi. Stress sharoitida PVN yadro hujayralarining DNK sintetik faolligi, neyronal o'tkazuvchanligi va mitoxondriyal zichligi o‘zgaradi, bu esa hujayra hajmi va o‘lim mexanizmlariga ta’sir ko‘rsatadi. Gliya hujayralari, xususan astrositlar, stressga javoban proliferatsiyalashuvi va serlamin faoliyati oshadi, bu esa ekstratsellyulyar muhiti o‘zgartirib, neyronlar bilan bo‘lgan signal almashinuviga ta’sir qiladi. Kapillyar endoteliysi podositsitlariga o‘xshash kengayish, yopishqoqlik molekulalarining ekspressiyasi oshishi, qon–miya to‘sig‘i funktsiyasi vaqtincha buzilishi kuzatiladi. Natijada neyronlar va gliya hujayralari orasidagi ozuqa va signal molekulalari almashuvi tezlashadi yoki sekinlashadi, bu esa to‘qimalarning morfologik eskirishi va regeneratsiyasini modulyatsiya qiladi. 1.3. Gipofizning gistomorfologiyasi va stress sharoitidagi o‘zgarishlar https://scientific-jl.com 2 6 4 49-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Gipofiz old mumi (adenohipofiz) va orqa mumi (neir

Доказательный фрагмент

«Stress — organizmning ichki va tashqi muhit omillariga moslashish reaksiyasidir.»

Образец извлечения

Демо-превью

Stress — organizmning ichki va tashqi muhit omillariga moslashish reaksiyasidir. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
stress omillari, hpt axis, kimyoviy omillar, omillar zaharli, qiladi stress, stress sharoitida, gipotalamo gipofiz
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники