Инглиз ва ўзбек тилларида қўшма гапларнинг қиёсий типологияси

Аннотация

Ҳозирги тилшуносликдаги истиқболли йўналишларидан бири мазмуний синтаксисдир. Маълумки, кейинги йиллардаги жаҳон тилшунослиги тилнинг мазмун томонини актив ўрганишнинг кучайиши билан характерланади. Аслида тилни бундай ўрганиш тилшуносликда жуда илгари, қадимги даврдаёқ бошланган, лекин унда асосан, сўзнинг маъносини ўрганиш билангина (лексикография) чегараланилган. Бевосита гапнинг мазмуний жиҳатларини ўрганиш нисбатан кейинги пайтларга тўғри келади. Калит сўзлар: лексикогфия, тилшунослик, синтаксис, гап, прагматика, семантика. Инсоннинг билиш фаолияти бевосита, энг аввало, тилнинг мазмун томони (семантикаси) билан боғлик. Лозана (Швейцария) университети ва Париждаги Олий амалий мактабнинг профессори Муртазо Махмудян таъкидлаганидек, “Тил, ўзтаърифига кўра, инсоният тажрибасининг барча соҳаларини қамраб олмоғи лозим”. Айни чоқда, тилнинг тафаккур билан боғлиқлиги, айниқса, гап (жумла) тузиш жараёни ва гап мазмунини идрок этишда яққол кўринади. Воқеаларнинг намоён бўлиш шакли билан моҳияти бевосита мос келганда эди, у ҳолда бошқа фанларга зарурат қолмас эди. Ҳар қандай фан каби тилшуносликнинг ҳам бош мақсади тил ҳодисаларининг шакли ва мазмуни ўртасидаги муносабат қонуниятларини излаш ва изоҳлашдан иборат. Тил бирликлариниинг шакли ва мазмуни ўртасидаги муносабат эса жуда мураккабдир. Тилшунос С.Д.Кациельсон фикрича: “Грамматиканинг катта қисмини сув остида яширинган муз тоғи билан қиёслаш мумкин”. Яширин грамматик шаклларни тадқиқ этиш учун тилнинг мазмуний томонларини таҳлил этишга қаратилган янги методлар зарур. Зеро, гапнинг мазмунини ташкил этувчи маъно кисмларининг барчаси бир хил тарзда тил бирликларида бевосита ўз ифодасига эга бўла олмайди, айрим маънолар гапда бевосита ифодаланади. Тилшунослигимизда ҳам ҳозиргача бевосита тил бирликларида ўз ифодасига эгабўлган маъноларгина ўрганилиб келинган эди, яъни «муз тоғининг сув юзасидаги кичкинагина қисми» тадқиқ этилмокда, асосий катта қисми эса тадқиқотчилар назариясидан четда колмокда. Аслида мазкур ибора бир тушунчанинг ифодаси, гап эса, табиийки, икки тушунча ўртасидаги муайян муносабат асосидагина шакллана олади. Кўринадики, айни гап қўшма эмас, балки содда гапдир. Бу уринда мазмун ва шакл ўртасидаги номутаносибликнинг тадқиқотчи томонидан ҳисобга олинганлиги айни хулосанинг ғайриилмий бўлиб қолишига олиб келган. Бундай адашишнинг илдизлари тил фалсафаси ва тил тузилиши мантиқий жиҳатларининг тилшунослигимизда етарли тадқиқ этилмаганлигига ҳам бориб тақалади. Тил ҳодисаларини тадқиқ этишда бизда анъанага айланган бундай йўл, яъни шаклдан мазмунга бориш айни ҳодисаларнинг моҳиятини тўғри ва холисона очишга имкон бермайди.Бунинг устига тил бирликларининг (сўз, грамматик шакллар, кейинрок эса гап) мазмун томони (семантикаси) бу бирликнинг бошқа бирликлар билан муносабати асосида эмас, балки алоҳида- алоҳида, чегараланган ҳолда олиб тадқиқ этилади. Бу бирликларнинг “атрофи” деярли ҳисобга олинмайди. Таъкидлаш лозимки, шаклдан мазмунга караб борилганда, лисоний жиҳатдан бевосита ифода қилинмайдиган, аммо тегишли тил бирликларининг ўзаро муносбатлари ва бошқа омилларга кўра, тасаввур қилинадиган маъно ва мазмун узвларининг очилмай қолиши шубҳасиз. М.Махмудяннинг фикрича, тил бирликлари (сўз, гап) доирасидан ташқарига чиқмайдиган семантик тадқиқот бир ёқлама бўлиб, у муваффақиятсизликка маҳкумдир. Шунга қарамасдан, узоқ вақтлар давомида, афсуски, тилшуносликда, айниқса, синтаксисда яна шу йул устунлик қилиб келади. Тилшунослик тараққиётиучун салмоқли ҳисса қўшган олимлардан бири мана бундай деб ёзади": “Бир составли гаплар доирасида бошбўлакларнинг табиатига кўра ажратилган гапларнинг иккинчи тури кесимсиз гаплардир... 48 Бош бўлакнинг ўзидан иборат булиш кесимсиз гапларнинг асосий структурал белгисидир”.Бунда winter, snow, fire каби инглиз тилидаги атов гаплар назарда тутилган. Мутлақ ҳақиқат шуки, передикатсиз (демак, кесимсиз) гапйук,бу ҳақиқат Аристотелдан бошланган. Юкоридаги гаптурларида ҳам субъект эмас (субъект-айни нутқ шароитининг ўзи), балки предмет ифодаланган. Фақат бу ифода кўпроқ эгани ифодаловчи шакл (бош келишигидаги от ёки отлашган сўз), холос. Лекин мазкур талқинда фақат шаклгина ҳисобга олинган, шунинг учун ҳам хулоса ғайриилмий чиққан. Аслида бирор-бир тилда кесимсиз гапмавжуд эмас. Мантиқан бу мумкин ҳам эмас. Айни йўлнинг тескариси, яъни мазмунан шаклга бориш ҳам тўғри хулоса чикаришга имкон бермайди. Хамонки шакл ва мазмун диалектик бирликда экан, илмий тадқиқотда уларнинг ҳар иккаласи ҳам тўлиқҳисобга олинмоги шарт. Бужиҳатдан гапдай мураккаб лисоний бирликни холисона тадқиқ этишда айтиб ўтилган янги йуналишнинг номи ҳақида қуйидагиларни айтиш мумкин. У “семантик синтаксис”, “синтактик семантика” каби номлар билан аталади. Ҳарқалай, уларнинг биринчи номланиш маъқулроқ, чунки унда синтаксиснинг асосийлиги таъкидланган. Мазмуний синтаксисда қуйидаги уч тушунча ва уларнинг ўзаро алоқаси жуда муҳимдир: 1) синтактика (синтаксис), 2) семантика ва 3) прагматика Синтаксис-юнонча: “тузилган, қурилган”; Семантика-юнонча: “ифодаланган, ифода