ИНВЕСТИЦИЯ ФОНДЛАРИДА ДИВИДЕНД СИЁСАТИ ВА УНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ

Аннотация

The thesis substantiates the need to study the dividend policy in investment funds. Attention is also focused on the analysis of the procedure for paying dividends. Keywords: trust manager, stock market, common share, joint-stock company, net profit, retained earnings, investment funds, taxation, reserve fund, dividend, bank deposits, diversification, net asset value. Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозорининг замонавий холати шундан далолат берадики, инвестиция фондлари акциядорлари киритилган маблағдан узоқ муддатда фонд капитализацияси ҳисобига акциясининг бозор ўсишини кутмасдан, инфляция ва бошқа молиявий рискларни ҳисобига олган ҳолда қисқа www.wsrjournal.com 1 6 3 Volume-16_Issue-1_June -2023 World scientific research journal муддатда дивиденд олишга манфаатдор бўлмоқдалар. Ўз навбатида, инвестиция фонди ҳам акциядорлик жамиятлари томонидан ўз акцияларига талаб даражасида дивиденд бермаётгани ёки умуман ажратмаётгани сабабли, мазкур фондлар ҳам ўз акциядорларига нафақат тўлақонли дивидендлар ажратиши, балки фаолияти натижаси сифатида соф фойда олиш имконияти чекланмоқда. Дунё тажрибасида оддий акциядорлик жамиятларидан фарқли равишда, инвестиция фондларида соф фойдасидан дивиденд фондига ажратишнинг ягона услубияти ишлаб чиқилмаган. Инвестиция фонди соф фойдасидан дивидендга қанча фоиз ажратиши ёки уларни янги объектларга йўналтириш тўғрисидаги қарорларни акциядорларнинг умумий йиғилиши қабул қилади. Шу билан бирга, инвестиция фондларининг дивиденд сиёсати ишончли бошқарувчилари томонидан олиб борилаётган стратегик ҳаракатларга хам боғлиқ. Инвестиция фондларида дивиденд сиёсатини такомиллаштириш чет эл мамлакатларида ҳам долзарб ҳисобланиб, жаҳон иқтисодиётида ўз ўрнига эга иқтисодчи олимлардан У.Шарп пул ва акция кўринишидаги дивидендлар, ҳамда АҚШ компанияларида инвестициялаш объектларига қўлланадиган солиқлар юзасидан олиб борган тадқиқотлари натижасида бир ва кўп омилли моделлар қўллаш бўйича тавсиялар ишлаб чиққан бўлса П.Штольте эса, Германия қимматли қоғозлар бозорининг ташкилий моделларига хос инвестор томонидан капитал қўйилмаларини хавфсизлиги, унинг ўсиши ва дивиденд шаклида даромад олиш орқали капитални жойлаштириш билан боғлиқ “сеҳрли учбурчак” тушунчасини яратган. Республикамизда мавжуд акциядорлик жамиятлари томонидан муомалага чиқарган акцияларига талаб даражасида дивиденд бермаётгани ёки умуман ажратмаётгани, уларнинг акциядорларидан ҳисобланадиган инвестиция фондлари учун ўз ечимини кутаётган долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. «Акциядорлик жамияти ва акциядорларнинг хуқуқларини химоя қилиш тўғрисидаги» Қонунни 55 моддасида «акцияларнинг ҳар бир тури бўиича дивидендлар (йилнинг ҳар бир чораги, ярим ииллиги, йиллиги бўйича) тўлаш, дивиденднинг миқдори ҳамда уни тўлаш шакли тўғрисидаги қарор жамият кузатув кенгашининг тавсияси асосида акциядорлар умумий йиғилиши томонидан қабул қилинади» - дейилиб, акциядорларнинг дивиденд олиш ёки олмаслиги жамият кузатув кенгаши ва акциядорлар умумии йиғилиши қарорига боғлаб қўйилган. Халқаро тажрибада эса, тўланаётган дивидендлар миқдори, одатда, банклардаги омонатларнинг ўртача фоизидан кам бўлмайди. Ўзбекистонда эса, аксарият акциядорлик жамиятлари томонидан тўланадиган дивидендлар фоизи қайта молиялаштириш ставкасида пастлиги республикамиздаги инвестиция фондларининг рақобатбардош эмаслигини ва уларда эркин бозор механизмининг ишламаётганлигини кўрсатади. Ўз навбатида, инвестиция фондлари ҳам акциядорлик жамияти сифатида фаолият www.wsrjournal.com 1 6 4 Volume-16_Issue-1_June -2023 World scientific research journal юритаётганини ҳисобга олсак, бу ерда ҳам дивиденд тўлаш тақсимотининг мукаммал эмаслигини кўришимиз мумкин. Шу билан бирга инвестиция фондлари одатий акциядорлик жамиятидан фарқли равишда, соф фойдасининг аксарият қисмини дивиденд тўловига ёки соф активларни кўпайтириш учун реинвестиция қилиши имкониятига эга. Маълумки, республикамиздаги инваестиция фондлари акциядорлик жамиятлари шаклида фаолият юритади, шу сабабли олинган соф даромади акциядорларнинг умумий йиғилиши қарорига мувофиқ резерв фонди, фондни ривожлантириш, капитализация ва дивиденд тўлаш учун тақсимланади. Ўзбекистонда фаолият юритаётган 4 та инвестиция фондлари томонидан 2017-2021 йиллар давомида1. ҳар бир оддий акция номинал баҳосига нисбатан тўланган дивидендлар миқдорини таҳлили, ушбу инвестиция фондларида амалга оширилаётган дивиденд сиёсати тўғрисида фикр юритишга шароит яратади. 2017-2021 йилларда давомида «Daromad Plus» инвестиция фонди акциядорлик жамияти томонидан тўланган дивидендлар миқдори 2017 йилдаги 10,0 фоиз ёки 50 сўмдан, 2021 йилда 50,0 фоиз ёки 250 сўмгача ошган бўлса, «Камалак» инвестиция фонди акциядорлик жамияти томонидан ушбу давр давомида тўланган дивидендлари 2017 йил якуни бўйича дивиденд тўланмагани ҳолда, кейинги йилларда 15,0 фоиз ёки 400 сўмдан, 500 сўм ёки 18,5 фоиз оралиғида дивиденд тўлаган. Ушбу 2 та инвестиция фонд хусусийлаштиришнинг илк даврида тузилган бўлиб, ҳозирги кунда қимматли қоғозлар бозорида йирик фондлардан ҳисобланишади. «