IQTISODIY O‘SISH: MAMLAKATLAR RIVOJLANISHINING ASOSIY OMILLARI VA ULARNING TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada iqtisodiy o‘sish tushunchasi va uning o‘lchovlari, xususan yalpi ichki mahsulot (YaIM) orqali iqtisodiy o‘sishning ifodalanishi tahlil qilinadi. Iqtisodiy o‘sish va rivojlanish farqlari, ularning asosiy omillari va ta’sirlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, mamlakatlar misolida iqtisodiy o‘sish sur’atlari va uning barqaror rivojlanishga ta’siri haqida ma’lumotlar keltiriladi. Maqolada iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi asosiy omillar — tadbirkorlik, inson resurslarini rivojlantirish, savdo va global aloqalar, siyosiy barqarorlik, infratuzilma, texnologik taraqqiyot va investitsiyalar tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Iqtisodiy o‘sish, yalpi ichki mahsulot (YaIM), iqtisodiy rivojlanish, investitsiyalar, tadbirkorlik, infratuzilma, texnologik taraqqiyot, inson resurslari, siyosiy barqarorlik, iqtisodiy siyosat. Kirish. Iqtisodiy o‘sish, eng oddiy ko‘rinishida vaqt o‘tishi bilan iqtisodiyotning mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish qobiliyatining oshishi. U ko‘pincha mamlakatda yoki uning fuqarolari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlarning umumiy qiymatini ifodalovchi mamlakatning Yalpi ichki mahsuloti (YaIM) yoki YaIMdagi o'zgarishlar bilan o‘lchanadi. Asosan, bu iqtisodiyotning katta va samaraliroq bo‘lishini anglatadi. 15 Metodologiya. Biz iqtisodiyotdagi iqtisodiy o‘sishni uning ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig'ining (PPC) tashqariga siljishi bilan aniqlaymiz(1-rasm). Iqtisodiy o‘sish mamlakatning umumiy ishlab chiqarish hajmi yoki real yalpi ichki mahsulot (YaIM) yoki yalpi milliy mahsulot (YaIM) o‘sishi bilan o‘lchanadi. 1-rasm. PPC ning tashqi tomonga siljishi iqtisodiy o'sishni va ichki siljishlar iqtisodiy pasayishni ko'rsatadi.1 Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) - bu mamlakatda ma'lum vaqt davomida ishlab chiqarilgan barcha yakuniy mahsulot va xizmatlarning umumiy qiymati. Shuning uchun yalpi ichki mahsulotning o‘sishi mamlakat ishlab chiqarishining o‘sishidir. O‘sish alohida holatda sodir bo‘lmaydi. Bir mamlakatda va mintaqada sodir bo‘lgan voqealar boshqasining rivojlanish istiqbollariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun, agar Qo‘shma Shtatlarda autsorsing ishi taqiqlangan bo‘lsa , bu autsorsingga bog‘liq mustahkam IT sektoriga ega bo‘lgan Hindiston yalpi ichki mahsulotiga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 1 https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fedurev.in%2Ft%2F347455%2FPPC-Economic- Growth&psig=AOvVaw2YDvvCxvLfCl4nvnFMKy47&ust=1749196744006000&source=images&cd=vfe&opi=89978 449&ved=0CBQQjRxqFwoTCLjpp4fo2Y0DFQAAAAAdAAAAABAf 16 Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish rivojlanayotgan mamlakatlarga nisbatan sekinroq kuzatilmoqda. Misol uchun, 2016 yilda Hindiston 7,1% o‘sishga erishdi, Amerika iqtisodiyoti esa atigi 1,6% o‘sdi. Ushbu statistik ma’lumot noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin, chunki Hindiston yalpi ichki mahsuloti 2016 yilda 2,264 trillion dollarni, AQSh esa 18,57 trillion dollarni tashkil qilgan. Ularning iqtisodiy o‘sish sur’atlarini o‘z tarixining o‘xshash davrlarida taqqoslash to‘g‘riroq bo‘ladi(2-rasm). 2-rasm. Ayrim rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlardagi iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari2 Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy rivojlanish bilan bir xil emas. Iqtisodiy rivojlanish odamlarni turmush darajasi pastligidan, tegishli boshpana bilan to‘g‘ri ish bilan ta’minlaydi. Iqtisodiy o‘sish ifloslanish, tirbandlik va kasalliklarga olib kelishi mumkin bo‘lgan tabiiy resurslarning tugashini hisobga olmaydi. Biroq, rivojlanish barqarorlik bilan bog‘liq bo‘lib, kelajakdagi ehtiyojlarni buzmasdan hozirgi ehtiyojlarni qondirishni anglatadi. Iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi asosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin: ▪ Tabiiy resurslar: yer, minerallar va energiya kabi tabiiy resurslarning mavjudligi va ulardan samarali foydalanish iqtisodiy o‘sish uchun juda muhimdir. Ko‘p resurslarga ega mamlakatlar sanoatni qurish, eksport ishlab chiqarish va turmush darajasini yaxshilash uchun ulardan foydalanishlari mumkin. 2 https://www.intelligenteconomist.com/wp-content/uploads/2017/11/Screen-Shot-2017-12-19-at-12.19.12-PM.png 17 ▪ Kapitalni shakllantirish: Jismoniy va inson kapitaliga (infratuzilma, texnologiya va ta’lim) sarmoya kiritish barqaror iqtisodiy o‘sish uchun juda muhimdir. Kapital zahiralarining yuqoriligi samaradorlik, innovatsiyalar va umumiy iqtisodiy mahsulotning oshishiga olib keladi. ▪ Texnologik taraqqiyot: Innovatsiyalar va texnologik yutuqlar samaradorlikni oshirishga, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga va turmush darajasini oshirishga olib keladi. Texnologik taraqqiyot yangi tarmoqlar va mahsulotlarni yaratishga ham olib kelishi mumkin. ▪ Tadbirkorlik: Tavakkal qilishga va yangi korxonalar yaratishga tayyor shaxslar bilan jonli tadbirkorlik ekotizimi iqtisodiy dinamizm va ish o‘rinlarini yaratish uchun zarurdir. Tadbirkorlar innovatsiyalar, samaradorlik va bozorni kengaytirishga yordam beradi. ▪ Inson resurslarini rivojlantirish: Yaxshi ma’lumotli, malakali va sog‘lom ishchi kuchi iqtisodiy o