DAVLAT TOMONIDAN IQTISODIYOTNI TARTIBGA SOLISH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy usullari, ularning iqtisodiy o‘sish va barqarorlikka ta’siri, shuningdek, zamonaviy tartibga solish mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Fiskal va monetar siyosat, davlat buyurtmalari, subsidiyalar, soliqlar va boshqa tartibga solish vositalarining amaliyotdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston misolida iqtisodiyotni tartibga solish yo‘nalishlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: Davlat tartibga solishi, fiskal siyosat, monetar siyosat, subsidiya, soliq, iqtisodiy siyosat, bozor mexanizmlari, tartibga solish vositalari. Annotation. This article analyzes the main methods of state regulation of the economy, their impact on economic growth and stability, and the effectiveness of modern regulatory mechanisms. The role of fiscal and monetary policy, government orders, subsidies, taxes, and other regulatory tools are considered in practice. The case of Uzbekistan is also examined to illustrate current approaches in economic regulation. Key words: State regulation, fiscal policy, monetary policy, subsidy, tax, economic policy, market mechanisms, regulatory tools. Iqtisodiyotni tartibga solish davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, mamlakatdagi makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, ijtimoiy tenglikni oshirish hamda milliy iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyotining rivojlanishi sharoitida davlat faqat nazorat qiluvchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida ham o‘z o‘rnini topmoqda. Bu esa turli xil tartibga solish usullarining qo‘llanilishini taqozo etadi. Davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solish deganda, iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish orqali maqsadli yo‘naltirish, bozor muvaffaqiyatsizliklarini tuzatish hamda strategik tarmoqlarni qo‘llab- quvvatlash tushuniladi. Bunda quyidagi asosiy maqsadlar ko‘zlanadi: Inflyatsiyani nazorat qilish; Ishsizlik darajasini kamaytirish; Ijtimoiy adolat va farovonlikni ta’minlash; Strategik tarmoqlarni rivojlantirish; 80 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Milliy xavfsizlikni ta’minlash. Iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy usullari: 1. Fiskal siyosat Davlat budjeti orqali tartibga solish fiskal siyosat deb ataladi. Bu yo‘nalishda soliqlar, davlat xarajatlari, transfer to‘lovlari asosiy vositalar hisoblanadi. Soliqlar yordamida davlat daromad oladi va uni iqtisodiy faoliyatga yo‘naltiradi. Transfer to‘lovlari esa ijtimoiy himoya va daromadlarni qayta taqsimlash vositasidir. 2. Monetar siyosat Pul-kredit siyosati orqali Markaziy banklar inflyatsiya darajasi, pul massasi va kredit resurslarini tartibga soladi. Asosiy vositalar — qayta moliyalashtirish stavkasi, majburiy zaxiralar me’yori va ochiq bozor operatsiyalaridir. 3. Bevosita aralashuv vositalari Davlat narxlarni belgilash, kvotalar joriy etish, litsenziyalash yoki ma’muriy tartibda ko‘rsatmalar berish orqali iqtisodiyotni bevosita boshqaradi. Bu usul ko‘pincha strategik resurslar yoki ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlar bozorida qo‘llaniladi. 4. Subsidiyalar va imtiyozlar Ayrim tarmoqlarni rivojlantirish yoki ijtimoiy toifalarni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat subsidiyalar, soliq imtiyozlari, grantlar va boshqa rag‘batlantiruvchi mexanizmlardan foydalanadi. 5. Davlat buyurtmalari Davlat byudjet mablag‘lari hisobidan bajariladigan buyurtmalar orqali iqtisodiy faoliyatga ta’sir ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, qurilish, transport, harbiy sanoat va ijtimoiy infratuzilma sohalarida muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, iqtisodiyotni tartibga solish bo‘yicha bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bugungi kunda quyidagilar asosiy yo‘nalishlar sifatida e’tirof etiladi: Soliq tizimining soddalashtirilishi; Markaziy bank orqali inflyatsiyani nazorat qilish siyosati; Yalpi investitsiyalarni jalb etish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash; Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan tartibga solish choralari. Yaqin yillarda davlat tomonidan amalga oshirilayotgan “erkin iqtisodiy zonalar” siyosati ham tartibga solish vositasi sifatida samaradorlik bermoqda. Davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solish – bu bozor mexanizmlari yetarli bo‘lmagan hollarda iqtisodiy muvozanatni ta’minlashga qaratilgan 81 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference muhim mexanizmdir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat roli minimal darajada bo‘lishi kerak degan g‘oya o‘z o‘rniga ega bo‘lsa-da, zamonaviy sharoitda davlat aralashuvi iqtisodiy barqarorlik va strategik rivojlanish uchun zaruriy vosita sifatida qaraladi. O‘zbekiston misolida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar bu jarayonning muhimligini yaqqol ko‘rsatmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023 yil tahriri. 2.Iqtisodiyot nazariyasi asoslari. – T.: Iqtisod-Moliya, 2022. 3.Davlat boshqaruvi va iqtisodiy siyosat. – T.: Innovatsiya, 2021. 4.Karimov I.A.