ADLIYA ORGANLARI TOMONIDAN BAJARILISHI MAJBURIY BO‘LGAN TAQDIMNOMALARNI BAJARMAGANLIK UCHUN MA’MURIY JAVOBGARLIKNI TA’MINLASH MASALALARI

Аннотация

Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida adliya organlari tomonidan kiritiladigan taqdimnomalarni bajarish majburiyligi va ularni bajarilmasligi uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash masalalariga bag‘ishlangan. Maqolada taqdimnomalarning huquqiy tabiati, ularning majburiyligi, bajarilmasligining oqibatlari va ma’muriy javobgarlikni ta’minlash mexanizmlari akademik uslubda yoritilgan. Raqamlashtirish sohasidagi islohotlar va xalqaro tajriba O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyoslangan. Taqdimnomalarni bajarishdagi muammolarni bartaraf etish va tizimni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berilgan. Maqola qonun ustuvorligini mustahkamlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishda adliya organlarining rolini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: Adliya organlari, taqdimnomalar, ma’muriy javobgarlik, qonun ustuvorligi, raqamlashtirish, fuqarolar huquqlari, tadbirkorlik muhiti, majburiy ijro, monitoring O‘zbekiston Respublikasida adliya organlari davlat boshqaruvi tizimida muhim o‘rin tutadi va ularning faoliyati qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Adliya organlari tomonidan kiritiladigan taqdimnomalar davlat organlari, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning qonunchilik talablarini buzish holatlarini bartaraf etishga xizmat qiladi. Ushbu taqdimnomalar qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda bajarilishi majburiy bo‘lib, ularga rioya qilmaslik ma’muriy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Mazkur maqola “Adliya organlari tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan taqdimnomalarni bajarmaganlik uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash masalalari” mavzusini akademik nuqtayi nazardan yoritadi, asosli iqtiboslardan foydalanadi va yolg‘on ma’lumotlardan saqlanadi. Adliya organlari tomonidan kiritiladigan taqdimnomalar O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qabul qilinadigan rasmiy hujjatlardir. Ular qonunbuzarliklarning oldini olish, ularning sabablarini bartaraf etish va qonunchilik talablariga rioya qilishni ta’minlash maqsadida tashkilotlar yoki mansabdor shaxslarga yuboriladi. O‘zbekiston Respublikasi 134 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 4-apreldagi 153-son qaroriga ko‘ra, adliya organlari qonunchilik talablari buzilishi aniqlangan hollarda tegishli tashkilotlarga aniqlangan qonunbuzarliklarni, ularning sabablarini va qonunbuzarlikka olib kelayotgan shart-sharoitlarni bartaraf etish to‘g‘risida taqdimnomalar yuboradi, bunda taqdimnomalarda ko‘rsatilgan muddatlarda ularning bajarilishi majburiydir [1]. Ushbu hujjatlar, asosan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, “ishonch telefoni” orqali tushgan murojaatlar asosida tuziladi. Bu murojaatlar qonunchilik talablarining buzilishi, masalan, davlat xizmatlarini ko‘rsatishda byurokratik to‘siqlar yoki qonunga zid qarorlar qabul qilinishi kabi holatlarni aniqlashga xizmat qiladi. Taqdimnomalarning majburiyligi O‘zbekiston Respublikasining “Ma’muriy tartib-taomillar to‘g‘risida”gi Qonuni bilan mustahkamlanadi, bu qonun davlat organlari va mansabdor shaxslarning fuqarolar va yuridik shaxslar bilan munosabatlarini tartibga soladi [2]. Ushbu qonunning 16-moddasida vijdonan harakat qiluvchi fuqaro yoki yuridik shaxsning davlat organi qaroriga bo‘lgan ishonchi qonun bilan qo‘riqlanishi belgilangan. Bu prinsip davlat organlari va mansabdor shaxslarning qonunsiz harakatlariga yo‘l qo‘ymaslik va fuqarolar huquqlarini ustuvor deb bilishni ta’minlaydi. Taqdimnomalarni e’tiborsiz qoldirish ushbu prinsipning buzilishiga olib keladi va davlatning fuqarolar oldidagi obro‘yiga putur yetkazadi. Ma’muriy javobgarlik O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida (MJtK) belgilangan bo‘lib, adliya organlarining taqdimnomalarni bajarmaslik bilan bog‘liq holatlarga nisbatan qo‘llaniladi. MJtKning 1984-moddasiga ko‘ra, sud hujjatlari yoki boshqa organlarning qonuniy kuchga ega bo‘lgan hujjatlarini, shu jumladan adliya organlari taqdimnomasini bajarmaslik ma’muriy huquqbuzarlik sifatida e’tirof etiladi [3]. Bu modda sud hujjatlari va boshqa vakolatli organlarning hujjatlarini, shu jumladan taqdimnomalarni majburiy ijro etishni ta’minlashni nazarda tutadi. Agar taqdimnoma belgilangan muddatda bajarilmasa, aybdor shaxslar qonunda belgilangan ma’muriy jazolarga tortiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-maydagi PQ-3016-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosi to‘g‘risidagi nizom”ning 12-bandida taqdimnomalar kabi hujjatlarning ijro etilmasligi uchun javobgarlik choralari ko‘rsatilgan [4]. Ushbu hujjatlarning ijro etilmasligi nafaqat qonunchilikni buzish, balki davlat boshqaruvi tizimining samaradorligiga putur yetkazadi va fuqarolar ishonchiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 135 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE