NOMODDIY AKTIVLAR HISOBI

Аннотация

Ushbu maqolada nomoddiy aktivlarning iqtisodiy mohiyati, ularning tasnifi, dastlabki va keyingi baholanishi, buxgalteriya hisobi va hisob siyosatida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliyotda uchraydigan muammolar va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbekiston Respublikasida amaldagi buxgalteriya hisobi standartlariga tayanib yozilgan. Kalit so‘zlar: nomoddiy aktivlar, buxgalteriya hisobi, dastlabki baholash, amortizatsiya, hisob siyosati, foydali xizmat muddati. Annotation. This article analyzes the economic nature, classification, initial and subsequent valuation of intangible assets, as well as their accounting and role in accounting policy. The paper also addresses practical challenges and suggests possible solutions based on current accounting standards in the Republic of Uzbekistan. Key words: intangible assets, accounting, initial valuation, amortization, accounting policy, useful life. Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning aktivlarini samarali boshqarish muhim masalalardan biridir. Ayniqsa, zamonaviy iqtisodiy munosabatlarda moddiy bo‘lmagan, ya’ni nomoddiy aktivlar korxona qiymatining muhim qismini tashkil etadi. Intellektual mulk, dasturiy ta'minotlar, patentlar, litsenziyalar, brendlar kabi aktivlar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va raqobatbardoshlikni ta’minlaydi. Buxgalteriya hisobi tizimida nomoddiy aktivlarning to‘g‘ri baholanmasi va hisobga olinishi moliyaviy hisobotning ishonchliligi uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining 21-sonli buxgalteriya hisobi milliy standartida nomoddiy aktivlarga quyidagicha ta’rif beriladi: “Nomoddiy aktivlar – bu jismoniy shakli mavjud bo‘lmagan, ammo korxona foydasiga xizmat qiladigan, nazorat qilinadigan va identifikatsiyalanadigan uzoq muddatli aktivlardir.” Nomoddiy aktivlar quyidagi turlarga bo‘linadi: Huquqiy nomoddiy aktivlar: patentlar, litsenziyalar, mualliflik huquqlari. 48 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Marketingga oid aktivlar: tovar belgilari, brendlar, logotiplar. Dasturiy va texnologik aktivlar: kompyuter dasturlari, nou-xau. Tashkiliy aktivlar: tashkil etish xarajatlari, franchayzing. Nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi 1. Dastlabki baholash Nomoddiy aktivlar dastlab ularni yaratish yoki sotib olish qiymati asosida baholanadi. Xarid qiymatiga quyidagilar kiradi: Sotib olish narxi (QQS dan tashqari); Yetkazib berish va o‘rnatish xarajatlari; Aktivni foydalanishga tayyor holatga keltirish uchun sarflangan boshqa xarajatlar. 2. Keyingi baholash Nomoddiy aktivlar keyingi baholashda odatda dastlabki qiymat – amortizatsiya – tushum modeli asosida hisobga olinadi. Amortizatsiya (eskirish) foydali xizmat muddati davomida to‘g‘ri yoki kamayib boruvchi usulda hisoblanadi. Foydali xizmat muddati aniq bo‘lmasa, u 10 yil deb olinadi. 3. Amortizatsiya hisoblash usullari To‘g‘ri chiziqli usul: yillik amortizatsiya = (dastlabki qiymat – qoldiq qiymat) / foydali xizmat muddati. Kamayib boruvchi qoldiq usuli: aktivning qolgan qiymatiga muayyan foiz stavkasi bilan amortizatsiya hisoblanadi. 4. Hisob siyosatida aks ettirish Korxona hisob siyosatida quyidagilar belgilab qo‘yiladi: Aktivlarni baholash tartibi; Amortizatsiya usuli; Foydali xizmat muddati; Hisob raqamlari va amortizatsiya siyosati. 5. Hisobotda aks ettirish Nomoddiy aktivlar buxgalteriya balansida “Uzoq muddatli aktivlar” tarkibida alohida satrda ko‘rsatiladi. Ularning amortizatsiyasi esa “Amortizatsiya xarajatlari”da ifodalanadi. Amaliy muammolar va yechimlar Amaliyotda korxonalar quyidagi muammolarga duch keladilar: Nomoddiy aktivlarning qiymatini aniq baholay olmaslik; Aktivlarning foydali xizmat muddatini aniqlashdagi noaniqliklar; Aktivlar bo‘yicha huquqiy dalil yetishmasligi. Tavsiya etiladigan yechimlar: 49 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Baholovchi mutaxassislar bilan hamkorlik qilish; Aktivlar uchun tegishli huquqiy hujjatlarni rasmiylashtirish; Hisob siyosatini xalqaro standartlarga yaqinlashtirish. Xulosa. Nomoddiy aktivlar korxonaning raqobatbardoshligini ta'minlaydigan muhim resurslardan biri hisoblanadi. Ularning to‘g‘ri baholanishi va hisobi moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlaydi. Zamonaviy buxgalteriya hisobi tizimi, xalqaro standartlarga mos yondashuvlar orqali nomoddiy aktivlar samarali boshqarilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti 21-son: “Nomoddiy aktivlar hisobi”. 2. Moliya vazirligi buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot to‘g‘risidagi qarorlari (so‘nggi tahrir). 3. Karimov B., Yusupov Q. – “Buxgalteriya hisobi” darsligi. Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 4. IAS 38 – Intangible Assets (International Accounting Standard). 5. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari ma’lumotlar bazasi. 50