ILM-FANNI MOLIYALASHTIRISHNI OSHIRISH YOʻLLARI: 2024- VA 2025-YILNING I YARIM YILLIK KO‘RSATKICHLARI

Аннотация

O‘zbekistonda oliy taʼlim tizimi ilm-fan rivojining asosiy negizi hisoblanadi. Ushbu maqolada 2024- va 2025-yilning birinchi yarmi bo‘yicha mavjud ko‘rsatkichlarga tayanilgan holda oliy taʼlim muassasalarida ilmiy faoliyatni moliyalashtirish holati tahlil qilinadi. Xususan, “miya oqimi”, yosh olimlarning faol ishtiroki, gender tengligi, laboratoriya infratuzilmasi va ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish darajasi tahlil qilinadi. Muallif tomonidan OTMlarda ilmiy salohiyatni oshirish, grantlar hajmini kengaytirish va ilmiy-texnologik transformatsiyani jadallashtirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari suriladi. Ilm-fan taraqqiyoti bevosita oliy taʼlim muassasalarining salohiyati bilan bog‘liq. Zamonaviy universitetlar nafaqat taʼlim beruvchi, balki ilmiy-tadqiqot markazlari sifatida ham faoliyat yuritishi lozim. O‘zbekistonda oliy taʼlim tizimida ilmiy faoliyatning moliyalashtirilishida mavjud kamchiliklar va imkoniyatlar dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda. Hozirgi holat va statistik ko‘rsatkichlar - 2023-yilda O‘zbekistonning umumiy R&D xarajatlari YaIMning atigi 0.125 foizini tashkil qilgan; - 2024-yilda OTMlar huzuridagi ilmiy loyihalarning qariyb 58 foizi davlat budjeti hisobidan moliyalashtirilgan; - 2025-yilning birinchi yarmida esa OTMlar tomonidan xalqaro grantlar hisobidan moliyalashtirilayotgan loyihalar soni 2023-yilga nisbatan 17 foizga oshgan; - 2024-yilda doktorantlar soni 12 400 nafarga yetgan bo‘lsa-da, ularning faqat 42 foizi faol ilmiy nashrlar bilan qatnashmoqda; - yosh olimlar orasida xorijga ketish tendensiyasi kuchaygan: 2023-yilda chet eldagi doktorantura dasturlariga chiqib ketgan yoshlar soni 890 nafarni tashkil etdi; - OTMlarda ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish darajasi 2024-yilda atigi 8,5 foiz bo‘lgan. Moliyalashtirishdagi muammolar - OTMlarda ilmiy-tadqiqot faoliyatini rag‘batlantiruvchi ichki moliyalashtirish tizimi yetarlicha shakllanmagan; 96 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference - doktorantura va magistratura yo‘nalishlaridagi ilmiy ishlar amaliyotga yo‘naltirilmagan va sanoat bilan kam bog‘langan; - ilmiy laboratoriyalar va uskunalarning texnik bazasi eskirgan, ko‘pchilik OTMlarda zamonaviy tadqiqot imkoniyatlari cheklangan; - ilmiy grant ajratish tizimi yuqori markazlashgan bo‘lib, hududiy universitetlar kam imkoniyatga ega. Dolzarb mavzular: Yangi universitetlar, fan-texnologiya integratsiyasi - “Yangi O‘zbekiston universiteti”, TATU, NamMTU va boshqa texnoparklar bazasida ilm-fan, startap va texnologiyani integratsiyalash tendensiyasi kuchaymoqda; - IT Park va Oliy taʼlimdagi innovatsion markazlarda 2024-yilda 260+ startap loyihalar ishga tushgan; - OTMlarda ilmiy-texnologik markazlar soni 2024-yilda 44 taga yetdi, biroq ularning aksariyati faqat Toshkent va viloyat markazlarida joylashgan; - ayollar ishtirokidagi ilmiy loyihalar 2024-yilda 21 foizni tashkil etgan, bu esa gender tengligi muammosiga ham ishora qiladi. Taklif va yechimlar - har bir OTMda ilmiy grantlarni jalb etish uchun alohida bo‘limlar tashkil qilish va ularni moliyaviy mustaqillikka chiqarish; - ilmiy maqolalar, texnologiyalar va patentlarga bog‘liq moliyaviy rag‘bat tizimini joriy etish; - xalqaro grantlar (Horizon Europe, Erasmus+, JICA) doirasida ko‘proq ishtirok etishni rag‘batlantirish; - magistr va doktorantlar ishtirokidagi amaliy tadqiqotlarni sanoat bilan bog‘lash va uni moliyalashtirishga korxonalarni jalb etish; - hududiy universitetlar uchun alohida infratuzilma rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish; - “Oliy taʼlimda fan uchun 1 foiz” dasturini yo‘lga qo‘yish – bu orqali har bir OTM umumiy budjetining 1foizini ilmiy-tadqiqotga yo‘naltirishi majburiy qilinadi; -ilm-fan eksportini rag‘batlantirish – xorijiy universitetlar bilan hamkorlikda grant asosidagi ilmiy xizmatlarni taklif etish. Xulosa O‘zbekiston oliy taʼlim tizimi ilm-fanni rivojlantirishda muhim o‘rin egallaydi. Biroq ilmiy-tadqiqot faoliyatini moliyalashtirish bo‘yicha muammolar 97 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference mavjud bo‘lib, ular tizimli yechimlarni talab qiladi. OTMlarning mustaqil ilmiy markaz sifatida shakllanishi uchun moliyaviy, tashkiliy va texnik jihatdan qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Ilm-fan va taʼlim integratsiyasi orqali yangi iqtisodiy modelga asoslangan barqaror rivojlanishga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jahon Banki R&D xarajatlari, 2023. 2. Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi hisobotlari, 2024–2025. 3. WIPO Global Innovatsion Indeksi, 2024. 4. IT Park Uzbekistan yillik hisobotlari, 2024. 5. Erasmus+ va Horizon Europe loyihalari doirasidagi statistikalar. 6. CERR (Iqtisodiy Tadqiqotlar va Islohotlar Markazi), 2025. 7. Stat.uz – Oliy taʼlim va ilmiy faoliyat statistik ko‘rsatkichlari, 2024. 8. “Yosh olimlar uchun imkoniyatlar” monitoringi, Yoshlar akademiyasi, 2024. 98